Toán 6 · Chương VIII. Những hình hình học cơ bản · Kết nối tri thức với cuộc sống
Bài giảng tương tác Quả lắc và bóng · máy soi phía · đặt điểm · máy thiên văn · dựng tia Bài tập 8.6–8.9 chỉ có gợi ý, không có đáp ánNhật thực, nguyệt thực là những hiện tượng thiên văn, xảy ra khi Mặt Trăng, Trái Đất và Mặt Trời cùng nằm trên một đường thẳng, nhưng theo thứ tự khác nhau.
Thứ tự của chúng trên đường thẳng khi đó như thế nào?
(Cô vẽ lại hình của SGK — không theo tỉ lệ.)
Nhật thực là lúc Mặt Trăng che khuất Mặt Trời (người trên Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời bị «ăn» mất một phần). Em đoán xem: khi ấy, thiên thể nào ở giữa hai thiên thể kia?
Cuối mục 1, em sẽ tự xếp ba thiên thể trên máy thiên văn để kiểm tra lần đoán này — và tìm thứ tự của nguyệt thực.
| KHÁI NIỆM, THUẬT NGỮ | KIẾN THỨC, KĨ NĂNG |
|---|---|
| Tia, tia đối Điểm nằm giữa hai điểm | • Nhận biết các khái niệm tia, hai tia đối nhau. • Nhận biết điểm nằm giữa hai điểm. • Giải các bài toán thực tế có liên quan. |
● điểm: đỏ mận (tên chữ in hoa) · đường thẳng: chàm (tên chữ thường) ·
● giao điểm, phần chung: tím · đang chọn: xám · đúng: xanh lá · chỗ chưa đúng: cam.
Mới: tia: chàm đậm — đầu mờ dần nghĩa là hình còn kéo dài mãi về phía ấy ·
hai phía của một điểm (và hai tia đối nhau): xanh da trời bên trái, tím hồng bên phải.
Em hãy quan sát hình ảnh bên. (Cô vẽ lại, nhìn từ bên cạnh: ngọn nến bên trái, bức tường bên phải.)
Đẩy quả lắc, cho nó lắc, rồi đặt thước qua ngọn lửa và bóng.
Em có nhận xét gì về vị trí của ngọn nến, quả lắc và bóng của quả lắc ở trên tường?
📖 Khung Đọc hiểu mở khi em làm xong Hoạt động 2.
Hãy quan sát Hình 8.14 gồm ba điểm A, B, C cùng nằm trên đường thẳng d và xem các cách diễn đạt sau:
Cô nói thêm: ba cách nói này chỉ dùng cho các điểm cùng nằm trên một đường thẳng. Và «B nằm giữa A và C» với «A và C nằm khác phía đối với B» là hai cách nói cùng một điều.
Điểm mốc chia đường thẳng d thành hai phía: xanh da trời và tím hồng. Hai điểm cùng ở một màu thì cùng phía, ở hai màu khác nhau thì khác phía đối với điểm mốc.
Thử kéo B ra ngoài C (hoặc bấm một chấm nhỏ): điểm nào nằm giữa bây giờ?
Em hãy quan sát Hình 8.15 và cho biết:
a) Điểm D nằm giữa hai điểm nào?
b) Hai điểm nào nằm cùng phía đối với điểm B?
c) Hai điểm nào nằm khác phía đối với điểm E?
Mỗi câu: bấm hai điểm rồi Kiểm tra. Điểm có vòng nét đứt là điểm câu hỏi đang nói tới. Nghĩ trước: ba điểm phải thế nào thì mới nói được «nằm giữa», «cùng phía», «khác phía»?
Cho hai điểm phân biệt A, B như Hình 8.16. Em hãy lấy hai điểm C và D sao cho:
① Điểm C nằm giữa hai điểm A và B;
② Điểm C và điểm D nằm khác phía đối với điểm B.
Khi đó điểm A và điểm B có nằm cùng phía đối với điểm D không?
Cho hình bình hành ABCD như Hình 8.17. Em hãy xác định một điểm vừa nằm giữa hai điểm A và C, vừa nằm giữa hai điểm B và D.
Cô đánh dấu sẵn năm điểm ①–⑤. Dùng thước: bấm hai đỉnh để đặt mép thước qua chúng. Rồi bấm điểm em chọn và Kiểm tra.
Điểm em vừa tìm là:
(Cô vẽ minh hoạ: Mặt Trăng quay quanh Trái Đất — không theo tỉ lệ.)
Ba thiên thể được coi như ba điểm. Bấm ↺ / ↻ Quay để đưa Mặt Trăng tới chỗ cần, rồi bấm 🔭 Quan sát.
Khi xảy ra nhật thực, hai thiên thể nào nằm khác phía đối với Mặt Trăng?
📌 Hình gồm điểm O và một phần đường thẳng bị chia ra bởi điểm O được gọi là một tia gốc O. Điểm O là gốc của tia.
Cô nói thêm: tên của tia viết chữ gốc đứng trước: tia Ox có gốc O. Tia chỉ kéo dài mãi về một phía (đầu mờ dần), còn đường thẳng kéo dài mãi về cả hai phía.
Bấm chọn tất cả các hình là một tia, rồi bấm Kiểm tra. (Đầu mờ dần = còn kéo dài mãi.)
Quan sát Hình 8.19. a) Em hãy đọc tên các tia trong hình; b) Với mỗi tia ở câu a, tìm tia đối của chúng.
a) Dựng từng tia: bấm gốc (A hoặc B), rồi bấm chữ x, chữ y hoặc điểm kia ở phía tia đi tới. Tìm hết thì bấm «Em tìm đủ rồi» — cô không nói trước có mấy tia.
Làm xong a), câu b) hiện ra ở đây.
b) Kéo (hoặc bấm) thẻ vào ô trống. Một thẻ dùng được nhiều lần.
Tia đối của tia Ax là
Tia đối của tia Ay là
Tia đối của tia Bx là
Tia đối của tia By là
Thêm một câu: tia Ay còn được gọi là
Quan sát Hình 8.20.
a) Em hãy đọc tên các tia trong hình;
b) Nếu điểm M nằm trên tia đối của tia AB thì M có thuộc tia BA không?
a) Bấm gốc rồi bấm một điểm ở phía tia đi tới. Tìm hết thì bấm «Em tìm đủ rồi» — cô không nói trước có mấy tia.
b) Nếu điểm M nằm trên tia đối của tia AB thì M có thuộc tia BA không?
Làm xong câu a) ở Hoạt động 9, câu b) mở ra ở đây.
Đặt điểm M lên tia đối của tia AB: bấm nút M rồi bấm một chấm trên đường thẳng AB.
M có thuộc tia BA không?
Cho hai điểm phân biệt A và B. Hình gồm điểm A và tất cả các điểm nằm khác phía với điểm B đối với điểm A có phải là một tia không? Tia đó có phải là tia đối của tia AB không?
① Bấm chọn mọi chấm nằm khác phía với điểm B đối với điểm A, rồi Kiểm tra.
② Hình gồm điểm A và tất cả các điểm như thế (không chỉ các chấm) có phải là một tia không?
③ Tia đó có phải là tia đối của tia AB không?
Bốn điểm E, H, G, K cùng thuộc đường thẳng uv như hình. Chọn tất cả các câu đúng.
Cho tia Ox. Lấy điểm E nằm trên tia Ox và điểm F nằm trên tia đối của tia Ox (E, F khác O).
Đặt E và F lên các chấm nhỏ. (Nét đứt bên trái là phần còn lại của đường thẳng chứa tia Ox.)
Đặt đúng E, F ở Hoạt động 13 xong, phần này mở ra.
Đây là hình của em ở Hoạt động 13 (cô vẽ gọn lại). Chọn tất cả các câu đúng.
Hai đường thẳng cắt nhau tại O. Chọn hai tia: bấm gốc rồi bấm một điểm ở phía tia đi tới (tia thứ nhất tô chàm, tia thứ hai tô xanh ngọc). Bấm Kiểm tra — máy tô tím phần chung của hai tia.
Nhớ: điểm chung phải nằm trên cả hai tia. Hai tia nằm trên hai đường thẳng cắt nhau chỉ có thể chung nhau chỗ hai đường thẳng gặp nhau — nếu chỗ ấy nằm trên cả hai tia.
Em làm vào vở, nhìn hình trong SGK trang 50. Hình dưới đây cô vẽ lại theo ảnh SGK. Nút «Gợi ý» chỉ nhắc cách nghĩ, không có đáp số.
8.6. Cho bốn điểm A, B, C, D cùng thuộc đường thẳng xy như Hình 8.21. Trong các câu sau đây, câu nào đúng?
❶ Điểm B nằm giữa điểm A và điểm D.
❷ Hai điểm A và C nằm cùng phía đối với điểm D.
❸ Điểm B nằm khác phía với điểm A đối với điểm D.
❹ Hai điểm B và C nằm cùng phía đối với điểm D.
8.7. Quan sát Hình 8.22 và cho biết:
a) Có tất cả bao nhiêu tia? Nêu tên các tia đó.
b) Điểm B nằm trên các tia nào? Tia đối của chúng là tia nào?
c) Tia AC và tia CA có phải là hai tia đối nhau không?
8.8. Cho điểm C nằm trên tia Ax, điểm B nằm trên tia Cx. Biết rằng ba điểm A, B, C phân biệt. Trong các câu sau đây, câu nào đúng?
❶ Điểm A nằm trên tia BC.
❷ Điểm C vừa nằm trên tia AB vừa nằm trên tia BA.
❸ Tia CB và tia BC là hai tia đối nhau.
❹ Tia CA và tia Cx là hai tia đối nhau.
8.9. Cho ba điểm A, B, C không thẳng hàng.
a) Em hãy viết tên các tia chứa hai trong ba điểm A, B, C.
b) Trong các tia đó, tìm hai tia khác gốc có đúng một điểm chung.
Nguyệt thực là hiện tượng thiên văn, xảy ra khi Mặt Trăng đi vào bóng của Trái Đất, đối diện với Mặt Trời. Điều này xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thẳng hàng (hoặc gần như thẳng hàng) và Trái Đất nằm giữa Mặt Trời và Mặt Trăng.
Nhật thực cũng là một hiện tượng thiên văn, xảy ra khi Mặt Trăng đi vào giữa Trái Đất và Mặt Trời làm che mất một phần ánh sáng từ Mặt Trời chiếu xuống Trái Đất.
(Cô vẽ lại sơ đồ của SGK — không theo tỉ lệ.)
| Lỗi | Sai | Đúng |
|---|---|---|
| Nói «nằm giữa» cho ba điểm không thẳng hàng | Hình 8.15: «D nằm giữa A và B» | Chỉ nói «nằm giữa», «cùng phía», «khác phía» cho các điểm cùng nằm trên một đường thẳng |
| Nhầm «cùng phía» với «khác phía» | Điểm mốc nằm giữa hai điểm mà nói hai điểm «cùng phía» | Tìm điểm mốc (sau chữ «đối với»): hai điểm ở hai bên mốc là khác phía |
| Chỉ xét một điều kiện khi đề nói «vừa … vừa …» | Vận dụng: chọn một điểm trên đường chéo AC là xong | Điểm phải nằm giữa A và C và nằm giữa B và D |
| Đọc tên tia sai gốc | Tia Ay đi qua B mà gọi là tia BA | Chữ đứng đầu là gốc: tia Ay còn gọi là tia AB |
| Hai tia ngược chiều mà khác gốc cũng gọi là «đối nhau» | Tia Ay và tia Bx là hai tia đối nhau | Hai tia đối nhau phải chung gốc (như Ox, Oy) |
| Đếm một tia hai lần, hoặc sót tia | Kể cả tia Ay lẫn tia AB thành hai tia; quên các tia gốc B | Đếm lần lượt theo từng gốc, về từng phía; một tia có hai tên chỉ đếm một lần |
Bốn câu nhỏ. Đúng cả bốn câu thì sang làm Bài tập 8.6 – 8.9.
① Ba điểm G, U, K thẳng hàng và U nằm giữa G và K. Hai điểm nào nằm khác phía đối với U?
② Điểm V thuộc tia Rt (V khác R). Tia Rt còn được gọi là:
③ Điểm P nằm giữa hai điểm M và N. Hai tia PM và PN là:
④ Trên đường thẳng xy lấy điểm O. Tia đối của tia Ox là: