Ôn tập học kì I

• K1: (b) Dế Choắt. Dế Choắt là một chú dế biết nói, biết than thở, biết khuyên bảo như người — loài vật được nhân cách hoá. "Mèo" chỉ là tên anh trai gọi cô bé Kiều Phương ("tôi quen gọi nó là Mèo"); Sơn là một cậu bé. Nhân vật là người thì truyện không phải truyện đồng thoại.
• K2: Ngôi thứ nhất: Bài học đường đời đầu tiên (Dế Mèn xưng "tôi"), Những người bạn (chú chó Bê-tô xưng "tôi"). Ngôi thứ ba: Cô bé bán diêm, Gió lạnh đầu mùa, Nếu cậu muốn có một người bạn… — người kể không xưng "tôi", gọi nhân vật bằng tên (em bé, Sơn, hoàng tử bé, cáo).
• K3: Mỗi dòng năm tiếng: "Trời sinh ra trước nhất / Chỉ toàn là trẻ con" (Chuyện cổ tích về loài người), "Bắt nạt là xấu lắm / Đừng bắt nạt, bạn ơi" (Bắt nạt). Cặp sáu – tám: "Với đôi cánh đẫm nắng trời / Bầy ong bay đến trọn đời tìm hoa." (Hành trình của bầy ong), "Đường lên xứ Lạng bao xa? / Cách một trái núi với ba quãng đồng." (ca dao). Không đều: "Con chào mào đốm trắng mũ đỏ / Hót trên cây cao chót vót" (7 và 6 tiếng, Con chào mào), "Ngày xưa ta đi học / Mười tuổi thơ nghe gió thổi mùa thu" (5 và 8 tiếng, Cửu Long Giang ta ơi). Cặp cuối dễ nhầm: dòng hai có 8 tiếng nhưng dòng một chỉ có 5, nên không phải cặp lục bát.
• K4: đi – thì (tiếng cuối dòng sáu – tiếng thứ sáu dòng tám), xưa – mưa (tiếng cuối dòng tám – tiếng cuối dòng sáu tiếp theo), mưa – dừa (tiếng cuối dòng sáu – tiếng thứ sáu dòng tám). Năm tiếng: đi, thì, xưa, mưa, dừa. cổ, sống là tiếng thứ tư (vị trí thanh trắc, không gieo vần); nắng, sông không ở vị trí gieo vần.
• K5: Kí: câu về đảo Thanh Luân (Cô Tô), câu Tờ-réc-king hang Én và câu ngồi bệt trên cát (Hang Én) — người viết thật, nơi chốn thật. Truyện: câu về cặp râu và câu về hang của Dế Choắt (Bài học đường đời đầu tiên, người kể là Dế Mèn), câu về Lai-ca (Những người bạn, người kể là chú chó Bê-tô). Chữ "tôi" có ở cả hai loại; điều phân biệt là sự thực.
• K6: ba câu: câu tìm đường vào cụm tháp, câu ghé thăm những ngọn tháp, câu rời tháp khi trời về chiều. Hai câu về năm xây, ba tháp, di tích quốc gia cung cấp thông tin; câu "Nếu như trong mưa…" tả vẻ đẹp của tháp; câu "để lại cho tôi ấn tượng…" nói cảm xúc của người viết. Ba câu được chọn nối nhau thành hành trình — đúng như hộp 📌 Du kí: người viết kể lại "những điều mắt thấy tai nghe trên hành trình của mình".

• B1: Truyện: Bức tranh của em gái tôi, Lắc-ki thực sự may mắn. Thơ: Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, Chuyện cổ nước mình, Con chào mào. Kí: Cô Tô, Hang Én, Nghìn năm tháp Khương Mỹ. Hai nhan đề có chữ Chuyện đều là bài thơ.
• B2: Mây và sóng – em bé từ chối lời rủ rê; Chuyện cổ nước mình – thể lục bát, lời cha ông; Cô Tô – chuyến ra đảo; Bức tranh của em gái tôi – người anh nhận ra lỗi; Con chào mào – chiếc lồng vẽ trong ý nghĩ.
• Câu 1 — không có một bảng đúng duy nhất: mỗi em chọn văn bản khác nhau. Bảng tốt là bảng mà mỗi ô Nghệ thuật, Nội dung có một chi tiết cụ thể trong văn bản. Một cách điền (cô chọn mỗi bài một văn bản):

• W1: Bài 1 và Bài 3 (kể lại một trải nghiệm): "Tập trung vào sự việc đã xảy ra.", "Sắp xếp các sự việc, chi tiết theo trình tự hợp lí.", "Sử dụng các chi tiết miêu tả cụ thể về thời gian, không gian, nhân vật và diễn biến câu chuyện." Bài 2 và Bài 4 (cảm xúc về bài thơ): "Chỉ ra được nét độc đáo trong cách tự sự và miêu tả của nhà thơ." (Bài 2), "Nêu được cảm xúc về nội dung chính hoặc một khía cạnh nội dung của bài thơ." (Bài 4). Bài 5 (tả cảnh sinh hoạt): "Tả bao quát quang cảnh (không gian, thời gian, hoạt động chính).", "Nêu được cảm nghĩ về cảnh sinh hoạt." Chỗ dễ nhầm: chữ miêu tả có ở cả ba nhóm — bài kể trải nghiệm cũng cần miêu tả thời gian, không gian; bài thơ cũng có yếu tố miêu tả.
• W2: (b). Đề hỏi trải nghiệm của em, mà câu mở bài kể về bạn Minh, người viết giấu mình. Sửa: người viết xưng "tôi" / "em" và kể việc chính mình trải qua.
• W3: (c). Câu mở đoạn chưa cho biết bài thơ nào, của ai. Người đọc đoạn văn phải biết ngay em đang nói về bài thơ nào.
• W4: (b) Chuyện cổ nước mình — bài thơ lục bát. Cửu Long Giang ta ơi là thơ nhưng số tiếng các dòng không đều; Cây tre Việt Nam là văn xuôi.
• W5: tập gieo vần, chọn đề tài → hình dung đề tài, tìm nhan đề → viết dòng lục hoặc cặp lục bát đầu tiên → viết những cặp tiếp theo, đọc lên → đọc diễn cảm, soát luật rồi sửa.
• W6: (a). Ba ý chỉ có trời, hoa, mái nhà — không có một người nào đang mua, bán, đi chợ. Cảnh sinh hoạt là cảnh con người đang hoạt động. Giới thiệu và cảm nghĩ là việc của mở bài, kết bài.
• Câu 2a: yêu cầu của từng kiểu bài chính là các hộp 📌 ở mục 3.1, 3.2, 3.4 và lời dặn ở mục 3.3. Trình bày tốt là trình bày được bằng lời của em mà không sót ý — chẳng hạn: bài kể trải nghiệm phải xưng "tôi", kể một việc đã xảy ra theo trình tự, có chi tiết cụ thể và cảm xúc, bài học của em.
• Câu 2b: không có đáp án chung. Đề tài tốt là đề tài cụ thể, có thật với em (ví dụ đề tài cho bài tả cảnh sinh hoạt: buổi chào cờ đầu tuần ở trường em rõ hơn cảnh sinh hoạt ở trường), và em nói được một lí do.

N1: Kể lại một trải nghiệm – đọc lại bài viết của mình; ý kiến về đời sống gia đình – gợi ý từ Mây và sóng, Bức tranh của em gái tôi; suy nghĩ về tình cảm với quê hương – bằng chứng từ Cây tre Việt Nam, Chuyện cổ nước mình; trải nghiệm về nơi em sống – chi tiết của bài tả cảnh sinh hoạt.

Câu 3 (nội dung theo đúng tên mục Nói và nghe của SGK):

Nhận xét chung: nội dung nói nào cũng cùng chủ điểm với phần đọc của bài ấy (tình bạn, gia đình, yêu thương, quê hương, xứ sở) và nhiều khi nói lại chính bài em đã viết — nhưng nói bằng dàn ý, có giọng điệu, cử chỉ, và trao đổi với người nghe.

• A1: Từ đơn: gió, tháp, đảo (mỗi từ một tiếng). Từ ghép: mặt trời, bàn chân, chim én (tách ra, tiếng nào cũng có nghĩa và cùng góp vào nghĩa của từ). Từ láy: líu ríu (lặp vần iu), ngoằn ngoèo (lặp âm đầu ng), róc rách (lặp âm đầu r). Đủ 9 từ: 3 + 3 + 3.
• A2: Cụm danh từ: "một chú én tò mò" (trung tâm chú én; một chỉ số lượng, tò mò nêu đặc điểm), "những mỏm đá thấp dọc lối đi" (trung tâm mỏm đá). Cụm động từ: "sa xuống bàn ăn" (trung tâm sa), "không bay lên được" (trung tâm bay; không chỉ ý phủ định). Cụm tính từ: "vẫn sáng rất lâu" (trung tâm sáng; vẫn chỉ sự tiếp diễn), "sâu quá thắt lưng" (trung tâm sâu). Chỗ dễ nhầm: không, vẫn đứng trước cả động từ lẫn tính từ — loại cụm do từ trung tâm quyết định, không do từ phụ.
• A3: (b). chín (số lượng) không liên quan gì với chín của lúa. Lúa chín và nghĩ cho chín có liên quan: từ "đã tới lúc ăn được" sang "đã đủ kĩ, đủ độ".
• A4: (a). Sao ở câu (a) là từ để hỏi; sao trên trời và sao vàng trên lá cờ (hình ngôi sao) có liên quan với nhau.
• A5: (c). cái bay là dụng cụ của thợ xây, không liên quan gì với việc chim bay; mùi hoa bay khắp phố thì gần với bay của chim (di chuyển trong không khí, lan ra xa).

• C1: So sánh: "buốt như một viên đạn mũi kim" (Cô Tô), "như cái giếng trời khổng lồ" (Hang Én). Nhân hoá: "Những làn gió thơ ngây" (Chuyện cổ tích về loài người — thơ ngây vốn tả trẻ con), "Nhiều bạn én thiếu niên ngủ nướng" (Hang Én — gọi én là bạn, thiếu niên, tả én ngủ nướng như người). Điệp ngữ: "Con lăn, lăn, lăn mãi" (Mây và sóng), "Không thấy nhà, không thấy cây, không thấy người ở đó?" (Những cánh buồm).
• C2: Quả trứng (gọi mặt trời), mâm bạc (gọi mặt biển). Câu trước "như lòng đỏ một quả trứng" là so sánh — có từ như, có đủ hai vế. Sang câu sau, nhà văn bỏ hẳn vế mặt trời, gọi luôn là quả trứng: đó là ẩn dụ. đường kính mâm chỉ kích thước, hửng hồng chỉ màu.
• C3: Ẩn dụ: "mâm bể… cái chất bạc nén" (mặt biển giống cái mâm, ánh sáng giống bạc), "Mặt trời của mẹ" (em bé như mặt trời toả sáng đời mẹ), "hoả lực của gió" (sức gió giống sức mạnh bom đạn). Hoán dụ: "áo cơm cửa nhà" (cái mặc, cái ăn, cái nhà chỉ cuộc sống no đủ), "sắt thép của quân thù" (chất liệu chỉ vũ khí của giặc), "nhắm mắt xuôi tay" (dáng người lúc chết chỉ cái chết). Mẹo: ẩn dụ — hai sự vật giống nhau; hoán dụ — hai sự vật gần nhau, đi liền với nhau.
• C4: câu 1 ngược dòng, câu 3 sảnh chờ, câu 5 nhan sắc, câu 6 sống. Câu 2 "Anh trai tôi" là tên bức tranh (tên tác phẩm); câu 4 là lời nhân vật Lắc-ki.
• Câu 4 — bảng tóm tắt (một cách điền; em chọn ví dụ khác cũng được, miễn là lấy từ văn bản đã học):

• L1: rực rỡ (lặp âm đầu r), lênh khênh (lặp vần ênh), rả rích (lặp âm đầu r). cha con, mặt trời là từ ghép. chắc nịch dễ tưởng là từ láy, nhưng hai tiếng không lặp âm đầu (ch – n) cũng không lặp vần (ăc – ich), nên theo hộp 📌 Từ đơn và từ phức nó không phải từ láy.
• L2: (c). Hai dòng tả dáng cao gầy của cha, dáng nhỏ tròn, khoẻ của con — tái hiện đặc điểm nổi bật của hai cha con. Sự việc (hai cha con đi dạo, trò chuyện) là yếu tố tự sự của cả bài.
• L3: (b) cụm danh từ: danh từ trung tâm ánh, các từ sau bổ nghĩa (ánh gì, màu gì). Cả phần dắt con đi dưới ánh mai hồng mới là cụm động từ.
• Viết: không có đoạn văn đúng duy nhất. Đoạn văn đạt đủ bốn ý của hộp 📌 Bài 2: có nhan đề và tác giả; nói được cảm xúc chung; nêu được chi tiết tự sự, miêu tả (cuộc trò chuyện, bóng cha – bóng con, cánh buồm) và chúng giúp em hiểu gì về tình cha con, về ước mơ của con; chỉ ra một nét độc đáo (chẳng hạn: lời con hỏi mà cha "gặp lại mình trong tiếng ước mơ con"). Đoạn văn là một đoạn: lùi đầu dòng một lần, không xuống dòng giữa chừng.