Bài 9. Trái Đất – ngôi nhà chung

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 9 nói về điều gì, có những văn bản nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi lớn suốt cả bài.

🎫 Tấm vé hành trình Bài 9 — năm trạm dừng, mỗi trạm một câu đố. Em đoán thử, rồi lật vé xem lời giải chờ em ở chặng nào:

Bài học mở đầu bằng một câu nói:

Phần giới thiệu của SGK viết: "Chúng ta ai cũng có ý thức chăm chút, bảo vệ ngôi nhà riêng mà gia đình mình sinh sống. Nhưng với ngôi nhà chung Trái Đất, chúng ta đã thực sự thấu hiểu và quan tâm chưa? Chúng ta đã làm gì để Trái Đất mãi an toàn và tươi đẹp?"

SGK nói tiếp: "Đến với bài học này, em sẽ có thêm những hiểu biết về văn bản thông tin và cách truyền đạt thông tin. Thông qua các văn bản thông tin và một bài thơ hướng tới cùng chủ đề, em sẽ hiểu hơn về sự sống trên Trái Đất cũng như trách nhiệm của chúng ta đối với việc bảo vệ Trái Đất – ngôi nhà chung."

Bài có ba văn bản đọc: Trái Đất – cái nôi của sự sống (Hồ Thanh Trang), Các loài chung sống với nhau như thế nào? (Ngọc Phú), Trái Đất (Ra-xun Gam-da-tốp), và bài thực hành đọc Sinh vật trên Trái Đất được hình thành như thế nào? (Nguyễn Quang Riệu).

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em biết thế nào là văn bản, đoạn văn, văn bản đa phương thức, từ mượn; biết một văn bản thông tin thường có những yếu tố nào và có thể được triển khai theo những cách nào.

SGK trang 77.

Nhớ Bài 6: "Văn bản thông tin là văn bản chủ yếu dùng để cung cấp thông tin."

Chữ sa-pô có chú thích ở trang 76 của SGK — em lật thẻ.

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Trái Đất – cái nôi của sự sống

Sau chặng này, em chỉ ra được nhan đề, sa-pô, đề mục của một văn bản thông tin, nối được các chi tiết, số liệu với thông tin chính của từng phần, nói được bức tranh minh hoạ làm rõ điều gì, và thấy được chuỗi nguyên nhân – kết quả dẫn tới câu hỏi cuối bài.

SGK trang 78 – 81.

2.1. Trước khi đọc

1.Em từng nghe, đọc hay đã thuộc những ca khúc, bài thơ nào viết về Trái Đất? Chúng đã gợi lên trong em ấn tượng, cảm xúc gì? Theo em, để hiểu biết và yêu quý hơn hành tinh xanh này, chúng ta còn cần phải tìm đến những nguồn thông tin hay loại tài liệu nào khác?

(gợi mở) Hỏi bố mẹ, anh chị một bài hát về Trái Đất mà cả nhà biết, hát thử vài câu. Bài ấy làm em thấy Trái Đất thế nào? Còn muốn biết Trái Đất có bao nhiêu nước, bao nhiêu loài vật, em sẽ tìm ở đâu — trong một bài hát, hay ở chỗ nào khác?

2.Người ta thường nói: "Sự sống muôn màu". Em hiểu điều này như thế nào?

(gợi mở) Nghĩ tới những sinh vật em biết: con to nhất, con bé nhất, loài sống dưới nước, loài sống trên cạn, cây cối. Chúng có giống nhau không? "Muôn màu" ở đây có phải chỉ nói về màu sắc không?

2.2. Trong khi đọc

Văn bản có nhan đề, một phần in đậm ngay dưới nhan đề, và năm đề mục in đậm chia bài thành năm phần. Từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy (mặt sau là chú thích của SGK).

Phần 1

Phần 2

Phần 3

Phần 4

Phần 5

2.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Liệt kê theo hình thức gạch đầu dòng những thông tin chủ yếu của văn bản.

(gợi mở) Năm đề mục in đậm là năm "cái móc" để em treo thông tin. Với mỗi đề mục, em ghi một gạch đầu dòng: phần ấy cho em biết điều chính nào? Đừng chép cả đoạn — chỉ ghi ý.

2.Bức tranh minh hoạ làm sáng tỏ thông tin gì trong văn bản?

(gợi mở) Đọc lại lời cô tả bức tranh trang 79: trong tranh có những gì — một thứ hay rất nhiều thứ? Chúng sống ở đâu? Tranh đặt trong phần nào của bài, và phần ấy đang nói điều gì?

3.Vấn đề chính được đề cập trong phần 2 ("Vị thần hộ mệnh" của sự sống trên Trái Đất) là gì? Việc nói về vấn đề đó liên quan như thế nào đối với hướng triển khai những nội dung khác ở các phần kế tiếp?

(gợi mở) Phần 2 nói về cái gì — đọc câu đầu và câu cuối của phần. Rồi đọc câu cuối phần 2: "Nhờ nước, sự sống trên Trái Đất phát triển dưới nhiều dạng phong phú…". Phần 3 và phần 4 nói về ai, về gì? Có liên quan tới câu vừa đọc không?

4.Văn bản đã nói được đầy đủ về sự kì diệu của sự sống trên Trái Đất chưa? Em có thể bổ sung điều gì xung quanh vấn đề này?

(gợi mở) Văn bản kể một vài loài rất nhỏ, rất lớn. Em còn biết loài vật, loài cây nào kì lạ — về màu sắc, hình dáng, khả năng đặc biệt (biết bay xa, biết đổi màu, sống ở nơi rất lạnh…)? Em có thể xếp thêm theo nhóm: trên cạn – dưới nước – trên không.

5.Bằng hiểu biết của mình, em hãy nêu thêm bằng chứng để khẳng định con người là đỉnh cao kì diệu của sự sống trên Trái Đất.

(gợi mở) Khối A2 cho em hai câu của văn bản. Giờ em tìm thêm từ đời sống: con người đã làm được những gì mà không loài nào làm được? Nghĩ tới những thứ quanh em: chữ viết, cuốn sách, chiếc máy tính, con tàu vũ trụ, thuốc chữa bệnh…

6.Làm rõ lí do xuất hiện câu hỏi "Trái Đất có thể chịu đựng đến bao giờ?" trong đoạn cuối của văn bản. Câu hỏi đó gợi lên trong em những suy nghĩ gì?

(gợi mở) Câu hỏi ấy đứng ngay sau đoạn nào? Đoạn đó kể những gì đang xảy ra với rừng, với động vật, với biển, với băng ở hai cực, với không khí? Vế sau: đọc câu hỏi ấy, em lo, em buồn, hay em muốn làm gì?

7.Từ việc đọc hiểu văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống, em rút ra được kinh nghiệm gì về cách đọc một văn bản thông tin?

(gợi mở) Nhớ lại em đã làm những gì khi đọc bài này: đọc phần nào trước để biết bài nói gì? Dựa vào đâu để chia bài thành phần? Em đã để ý những con số, bức tranh thế nào?

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về chủ đề: Để hành tinh xanh mãi xanh…

Cô gợi ý bốn bước (lời cô):

1. Hiểu đề: "xanh" ở đây không chỉ là màu. Hành tinh "mãi xanh" là hành tinh còn nước sạch, còn rừng, còn muôn loài sinh sống.
2. Chọn hai, ba việc làm cụ thể, vừa sức em (ở nhà, ở trường, trên đường).
3. Mỗi việc làm, nói thêm vì sao nó giúp Trái Đất — có thể dẫn một điều em vừa đọc trong văn bản.
4. Viết liền một đoạn: câu mở đầu nêu chủ đề, các câu giữa nêu việc làm, câu cuối là lời nhắn của em.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 81 – 82): Văn bản và đoạn văn

Sau chặng này, em chỉ ra được vì sao Trái Đất – cái nôi của sự sống là một văn bản, gọi đúng tên các bộ phận của nó, xác định được văn bản thuộc loại nào, và nói được chức năng của một đoạn văn trong văn bản.

1.Nêu bằng chứng cụ thể để khẳng định Trái Đất – cái nôi của sự sống là một văn bản.

(gợi mở) Dùng hộp 📌 Văn bản ở Tri thức (cô chép lại ngay dưới). Văn bản này có hoàn chỉnh về nội dung không — mọi phần có cùng nói về một điều không? Có hoàn chỉnh về hình thức không — có nhan đề, có mở, có kết không? Nó được dùng để làm gì?

2.Hãy liệt kê các bộ phận cấu tạo của văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống.

(gợi mở) Nhớ lại hộp 📌 Các yếu tố… của văn bản thông tin ở Tri thức: một văn bản thông tin thường có những yếu tố gì? Văn bản này có đủ không, có thêm gì? Đề mục có mấy cái?

Làm sau khi em đã tự trả lời câu 2. Cô chép khung của văn bản thành hai khối: mỗi dòng là dòng đầu của một bộ phận (dòng […] là chỗ cô bỏ bớt).

3.Nhắc lại những thông tin, thông điệp mà em tiếp nhận được từ văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống.

(gợi mở) Thông tin: những điều em biết thêm về Trái Đất (nhìn lại khung ở khối B2, B3, mỗi đề mục một điều). Thông điệp: điều người viết muốn nhắn tới em — đọc lại câu hỏi ở đoạn cuối.

4.Chọn một đoạn văn trong văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống và điền thông tin cần thiết vào bảng theo mẫu sau (làm vào vở):

Mẫu của SGK là một bảng bốn cột: Thứ tự đoạn văn trong văn bản · Điểm mở đầu và điểm kết thúc của đoạn văn · Ý chính của đoạn văn · Chức năng của đoạn văn trong văn bản.

(gợi mở) Đoạn văn bắt đầu bằng chữ viết hoa lùi đầu dòng và kết thúc bằng dấu chấm câu — em chép vài chữ đầu và vài chữ cuối là có "điểm mở đầu, điểm kết thúc". Ý chính: đoạn ấy xoay quanh điều gì? Chức năng: đoạn đứng ở đầu, ở giữa hay ở cuối bài, và nó làm gì?

Cô đếm các đoạn văn không tính phần sa-pô: phần 1 có 1 đoạn, phần 2 có 3 đoạn, phần 3 có 2 đoạn, phần 4 có 1 đoạn, phần 5 có 2 đoạn. Nếu em chưa chọn được, cô gợi ý đoạn 3 và đoạn 9.

4. Văn bản 2. Các loài chung sống với nhau như thế nào?

Sau chặng này, em chỉ ra được những con số nói lên sự phong phú của các loài, tóm tắt được ý chính của từng đoạn, tìm được chỗ văn bản trình bày theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, và nhận xét được cách mở đầu, kết thúc của văn bản.

SGK trang 82 – 86.

4.1. Trước khi đọc

1.Em biết những chương trình nào trên các phương tiện truyền thông, in-tơ-nét cung cấp nhiều thông tin thú vị, bổ ích về đời sống của muôn loài trên Trái Đất? Em suy nghĩ gì về việc chúng ta phải thường xuyên tìm hiểu các tài liệu đề cập đến sự đa dạng của thế giới tự nhiên?

(gợi mở) Hỏi bố mẹ tên một chương trình về động vật, thiên nhiên trên ti vi mà cả nhà từng xem. Em đã biết thêm điều gì từ đó? Nếu không ai tìm hiểu về các loài, liệu con người có biết cách bảo vệ chúng không?

2.Trong số những tài liệu, bộ phim kể về các loài sinh vật mà em đã đọc, đã xem, tài liệu, bộ phim nào để lại cho em nhiều ấn tượng nhất? Vì sao?

(gợi mở) Nhớ một cảnh em thích nhất trong bộ phim hay cuốn sách ấy: con vật nào, đang làm gì? Vì sao cảnh đó làm em nhớ mãi?

4.2. Trong khi đọc

Văn bản có tám đoạn, trong SGK mỗi đoạn cách nhau bằng một dấu ✳. Cô đánh số đoạn để em dễ trả lời câu 1, 2.

Đoạn 1

Tranh trong SGK trang 83 vẽ: cảnh trong phim hoạt hình – sư tử bờm vàng đứng trên mỏm đá lớn giữa thảo nguyên, bên cạnh là một chú khỉ đang giơ tay lên cao; phía dưới mỏm đá là ngựa vằn, thỏ, sóc, hươu cao cổ và voi đang tụ tập giữa cây cỏ và hoa; nền trời hồng có đàn chim bay.

Đoạn 2

Đoạn 3

Đoạn 4

Đoạn 5

Đoạn 6

Tranh trong SGK trang 84 vẽ: một con trâu đen đang đứng bên mép nước giữa đồng cỏ xanh; trên lưng và sừng trâu có chú chim nhỏ đậu; phía xa là vài con cò trắng, dòng nước, rặng cây và dãy núi mờ.

Đoạn 7

Đoạn 8

4.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Những con số, dữ liệu nào trong đoạn (2) (Theo ước tính… lẫn nhau của muôn loài) thể hiện sự phong phú của các loài trên Trái Đất?

(gợi mở) Khối C1 đã giúp em tìm hai con số lớn. Còn hai con số nữa — chúng chia nhỏ con số nào ra? Thử so con số loài đang có với con số loài đã biết: chênh nhau nhiều hay ít, điều đó cho em biết gì?

2.Đoạn (3) (Các loài động vật… riêng từng loài) đã nói gì về sự đa dạng của các quần xã sinh vật?

(gợi mở) Đọc lại nghĩa của quần xã ở thẻ từ khó đoạn 3. Rồi đọc câu thứ hai của đoạn: mỗi quần xã được ví như cái gì? Trong một quần xã, số con của mỗi loài có bằng nhau không?

3.Nêu những căn cứ giúp ta hiểu được tính trật tự trong đời sống của muôn loài. Theo em, việc thiên nhiên duy trì trật tự ấy có ý nghĩa như thế nào?

(gợi mở) Đọc đoạn 5, tìm câu "Như vậy, trong quần xã luôn tồn tại một trật tự." Các câu đứng trước nó nói về những loài nào, vai trò gì? Câu đứng sau nói trật tự còn thể hiện ở đâu nữa? Vế sau: cuối đoạn 5 nói việc phân bố như thế để làm gì?

4.Nếu chỉ tồn tại quan hệ đối kháng, sự cân bằng trong từng quần xã sinh vật sẽ bị ảnh hưởng ra sao?

(gợi mở) Đọc lại đoạn 6: quan hệ đối kháng là những việc gì? Nếu các loài chỉ cạnh tranh, kí sinh, ăn thịt lẫn nhau mà không bao giờ chia sẻ cơ hội sống thì loài yếu sẽ ra sao? Nhớ cả câu "loài nào cũng có được "chỗ đứng dưới mặt trời"".

5.Theo em, đoạn nào trong văn bản thể hiện rõ nhất cách trình bày văn bản thông tin theo quan hệ nhân quả?

(gợi mở) Tìm đoạn có những cách nói nối nguyên nhân với kết quả như chính vì…, dẫn đến…. Khối C2 là một gợi ý. Chọn xong, em chỉ rõ: nguyên nhân là gì, kết quả là gì.

6.Cách mở đầu và kết thúc của văn bản thông tin này có gì đặc sắc?

(gợi mở) So đoạn 1 và đoạn 8: cả hai cùng nhắc tới ai, câu nói nào? Văn bản thông tin thường khô vì toàn con số — mở và kết như thế làm em đọc thấy thế nào?

7.Con người có thể làm gì để bảo vệ sự phát triển phong phú của thế giới sinh vật?

(gợi mở) Nghĩ theo hai mặt: những việc con người không nên làm (điều gì làm cân bằng bị phá vỡ?) và những việc nên làm (trồng cây, bảo vệ loài vật…). Chọn việc cụ thể, em làm được.

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về chủ đề: Trên hành tinh đẹp đẽ này, muôn loài luôn cần thiết cho nhau.

Trước khi viết, em tìm hai, ba cặp "loài này cần loài kia" — lấy từ văn bản (linh dương – cỏ – sư tử) hoặc từ những gì em biết quanh mình. Mỗi cặp nói rõ vì sao chúng cần nhau.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 86 – 87): Từ mượn

Sau chặng này, em phân biệt được một số từ mượn tiếng Hán với từ mượn các ngôn ngữ châu Âu, kể được thêm từ có yếu tố không, nhiễm, và biết thay từ mượn "lạ tai" bằng từ quen thuộc để câu văn dễ hiểu.

1.Đọc đoạn văn sau và thực hiện các yêu cầu:

a.Trong đoạn văn trên có nhiều từ là từ mượn, chẳng hạn: phát triển, công nghiệp, băng, ô-dôn, không khí, ô nhiễm,… Theo em, từ nào được vay mượn từ tiếng Hán, từ nào được vay mượn từ tiếng Anh? Vì sao em xác định như vậy?

(gợi mở) Nhìn cách viết của từng từ: từ nào viết giống hệt từ tiếng Việt quen thuộc, từ nào có gạch nối giữa các tiếng? Rồi đối chiếu với gạch đầu dòng thứ nhất và thứ ba của hộp 📌.

b.Trong các từ mượn như công nghiệp, băng, ô-dôn, ô nhiễm, từ nào gây cho em cảm giác về từ mượn rõ nhất? Vì sao?

(gợi mở) Đọc to bốn từ. Từ nào nghe và nhìn "lạ" nhất so với tiếng Việt hằng ngày? Từ nào em không ngờ là từ mượn?

c.Các yếu tố như không, nhiễm không chỉ xuất hiện trong không khí, ô nhiễm mà còn được dùng để tạo nên nhiều từ khác mà chúng ta vẫn sử dụng hằng ngày. Hãy kể thêm một số từ có những yếu tố ấy và giải thích ý nghĩa của chúng.

(gợi mở) Không ở đây không phải chữ "không" để phủ định — nó liên quan tới khoảng trống, bầu trời. Nhiễm liên quan tới việc bị một thứ gì đó thấm vào, lây sang. Em thử ghép mỗi yếu tố với một tiếng khác, nghe xem có thành từ quen không; tra thêm Phụ lục cuối SGK Tập hai (Bảng tra cứu yếu tố Hán Việt).

2.Qua việc thực hiện các yêu cầu ở bài tập 1, em rút ra nhận xét gì về đặc điểm của vốn từ tiếng Việt?

(gợi mở) Trong một đoạn văn ngắn mà có bao nhiêu từ mượn? Chúng mượn từ những tiếng nào? Có từ đã "hoá" thành tiếng Việt, có từ vẫn còn lạ — điều đó nói gì về vốn từ của chúng ta?

3.Hãy diễn đạt lại câu văn sau đây theo hướng thay thế từ mượn bằng từ quen thuộc hoặc dễ hiểu hơn vốn đã có từ lâu trong vốn từ tiếng Việt:

(gợi mở) Đọc câu cho ông bà nghe: từ nào ông bà có thể không hiểu? Với mỗi từ ấy, em hỏi: người ta vẫn gọi thứ này bằng từ nào quen hơn? Từ nào không thay được thì giữ lại.

6. Văn bản 3. Trái Đất

Sau chặng này, em chỉ ra được hai cách nhìn Trái Đất trái ngược nhau trong bài thơ, nói được thái độ của nhà thơ, hiểu "nước mắt" và "máu" nói lên điều gì, và thấy bài thơ khác hai văn bản thông tin ở chỗ nào.

SGK trang 87.

6.1. Khởi động

SGK không có mục Trước khi đọc cho văn bản này — câu dưới đây là của cô.

(gợi mở) Người ta hay ví Trái Đất với những gì? (một quả cầu, một ngôi nhà, một người mẹ…) Em thích cách ví nào nhất? Vì sao?

6.2. Đọc văn bản

6.3. Sau khi đọc

Ảnh trong SGK trang 87: chân dung nhà thơ Ra-xun Gam-da-tốp tóc bạc trắng, mặc com-lê xám và thắt cà vạt đỏ; nền phía sau là dãy núi tuyết.

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Bốn dòng đầu của bài thơ tập trung nói về điều gì?

(gợi mở) Bốn dòng đầu nhắc tới những ai (bọn, lũ khác)? Họ xem Trái Đất như cái gì, và làm gì với nó? Cách gọi bọn, lũ cho em biết nhà thơ nghĩ gì về họ?

2.Bốn dòng thơ sau cho biết thái độ của nhà thơ đối với Trái Đất như thế nào?

(gợi mở) Ở khổ sau, nhà thơ xem Trái Đất là gì? Nhà thơ làm những việc gì cho Trái Đất, và làm bằng giọng thế nào (đọc từ cuối bài)?

3.Nhắc đến nước mắt và máu, nhà thơ muốn nói lên tình trạng gì của Trái Đất?

(gợi mở) Khi nào một người chảy nước mắt, khi nào chảy máu? Nhìn lại khổ đầu: Trái Đất đã bị đối xử thế nào mà đến nỗi ấy?

4.Chỉ ra sự khác nhau giữa các cách hình dung về Trái Đất và thái độ cư xử với Trái Đất được thể hiện trong bài thơ.

(gợi mở) Kẻ hai cột: những kẻ ở khổ đầu / nhà thơ ở khổ sau. Mỗi cột ghi hai dòng: họ xem Trái Đất là gì? Họ làm gì với Trái Đất?

Làm sau khi em đã tự trả lời câu 4. Cô chép lại bài thơ trong khung dưới đây, bỏ ra dòng thứ năm (dòng đầu của khổ sau).

5.Hãy tìm ra điểm chung về mặt nội dung giữa bài thơ của Ra-xun Gam-da-tốp với hai văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống và Các loài chung sống với nhau như thế nào?

(gợi mở) Ba văn bản cùng nói về cái gì? Cả ba có cùng lo lắng về một điều không — Trái Đất đang ra sao, vì ai? Lật hai thẻ nhớ lại dưới đây trước khi trả lời.

6.Theo em, để cùng "lau nước mắt" và "rửa sạch máu" cho Trái Đất, mỗi người chúng ta cần phải làm gì?

(gợi mở) "Lau nước mắt", "rửa sạch máu" là cách nói hình ảnh. Trong đời thật, việc gì giúp Trái Đất bớt "đau"? Chọn việc vừa sức em, làm được ngay — đừng nói điều quá to tát.

7.Cùng đưa ra một thông điệp giống nhiều văn bản khác, nhưng bài thơ Trái Đất của Ra-xun Gam-da-tốp vẫn có được sự độc đáo, sức hấp dẫn riêng. Theo em, những gì đã tạo nên sự độc đáo, sức hấp dẫn riêng ấy?

(gợi mở) Nhà thơ gọi Trái Đất bằng từ gì, nói với Trái Đất như nói với ai? Em đã học ở Bài 2 cách gọi, tả sự vật bằng từ ngữ dùng cho người. Rồi nhìn các hình ảnh quả dưa, quả bóng: chúng có bất ngờ không? Bài thơ có dùng con số nào không?

7. Viết (A): Viết biên bản một cuộc họp, cuộc thảo luận

Sau chặng này, em biết biên bản dùng để làm gì, nhớ được thể thức của một biên bản thông thường, đọc hiểu được biên bản tham khảo, và tự viết được biên bản một cuộc họp của lớp em.

SGK trang 88 – 90.

SGK viết: "Văn bản thông tin có nhiều loại, trong đó có văn bản nhật dụng. Biên bản là một loại của văn bản nhật dụng, dùng để ghi chép về một cuộc họp, cuộc thảo luận hay một vụ việc, giúp ta nắm bắt được đầy đủ, chính xác nội dung sự việc đã diễn ra. Nó được lưu lại như một hồ sơ, lúc cần được đưa ra như bằng chứng để đánh giá một vụ việc, vấn đề nào đó. Biên bản đòi hỏi được viết đúng thể thức, theo một quy cách riêng."

7.1. Phân tích biên bản tham khảo

Phân tích (SGK):

1.Nêu nhận xét chung về việc tuân thủ thể thức biên bản trong văn bản trên.

(gợi mở) Đi lần lượt bảy gạch đầu dòng của hộp 📌 Thể thức. Với mỗi gạch, em tìm trong biên bản: có không, nằm ở đâu?

2.Vì sao biên bản phải có tên gọi và phải ghi đủ thời gian, địa điểm, thành phần tham dự, người chủ trì, người thư kí?

(gợi mở) Nhớ đoạn mở đầu của SGK: biên bản được lưu lại để làm gì? Nếu mấy tháng sau có người mở biên bản ra mà không biết họp về việc gì, khi nào, ở đâu, ai dự, ai ghi — thì biên bản còn dùng được không?

3.Khi làm biên bản, nội dung nào cần được ghi chi tiết, cụ thể hơn cả?

(gợi mở) Trong biên bản tham khảo, phần nào dài nhất, có nhiều chữ cái a, b, c và gạch đầu dòng nhất? Phần đó ghi những gì đã diễn ra?

4.Vì sao cuối biên bản phải có chữ kí của người chủ trì, người thư kí?

(gợi mở) Chữ kí cho người đọc biết điều gì về những gì được ghi bên trên? Nếu có ai nói "biên bản ghi sai", thì ai phải chịu trách nhiệm?

5.Ngôn ngữ của biên bản có đặc điểm gì dễ nhận biết?

(gợi mở) Đọc lại mục 2 Bố trí công việc: câu dài hay ngắn? Có từ ngữ nào khen, chê, bày tỏ cảm xúc không? Có chỗ nào "hình như", "chắc là" không?

7.2. Thực hành viết biên bản

1. Trước khi viết

• Hình dung lại các cuộc họp, thảo luận cần được ghi biên bản (cuộc họp bàn kế hoạch tổ chức một hoạt động; cuộc họp kiểm điểm tình hình thực hiện một dự án chung của lớp;…).
• Xác định tên gọi của biên bản, đồng nghĩa với việc lựa chọn nội dung cho biên bản sắp viết.

2. Viết biên bản

• Viết phần mở đầu theo đúng thể thức.
• Viết phần chính của biên bản dựa theo trình tự hợp lí cần có trong cuộc họp, thảo luận với những nội dung cụ thể (có đánh số rõ ràng).
• Viết chi tiết về những nội dung quan trọng của cuộc họp, thảo luận như kế hoạch triển khai, giải pháp dự kiến, phân công công việc,…
• Thuật lại đầy đủ các ý kiến đi vào trọng tâm của buổi họp, thảo luận, nhất là những ý kiến có giá trị.
• Viết đầy đủ nội dung kết luận của người chủ trì.
• Ghi thời gian kết thúc cuộc họp, thảo luận và viết đầy đủ họ tên của người có trách nhiệm kí vào biên bản.

3. Chỉnh sửa biên bản

Dựa vào phần Thể thức của biên bản thông thường để tự kiểm tra và chỉnh sửa:

• Xem xét lại sự phù hợp giữa nội dung biên bản và tên biên bản.
• Kiểm tra tính chính xác, đầy đủ của việc ghi chép những vấn đề quan trọng nhất được bàn bạc, triển khai trong cuộc họp, cuộc thảo luận.
• Lược bỏ những ghi chép về các chi tiết không liên quan tới vấn đề chính của cuộc họp, cuộc thảo luận.
• Sửa lại ngôn ngữ diễn đạt nhằm bảo đảm sự chính xác và tính khách quan.

8. Viết (B): Tóm tắt bằng sơ đồ nội dung của một văn bản đơn giản

Sau chặng này, em đọc được một sơ đồ tóm tắt, chỉ ra được sơ đồ ấy làm tốt chỗ nào và còn thiếu chỗ nào, và tự vẽ được sơ đồ tóm tắt một đoạn, một văn bản ngắn em đã đọc.

SGK trang 91 – 92.

SGK viết: "Tóm tắt nội dung một văn bản đã đọc bằng sơ đồ là việc làm cần thiết để từng bước nâng cao, hoàn thiện kĩ năng đọc. Nếu thường xuyên thực hiện việc tóm tắt, người đọc sẽ rèn luyện được khả năng nắm bắt nhanh những thông tin chủ yếu của văn bản, bao quát tốt mối quan hệ giữa các bộ phận (các đoạn) trong văn bản. Những sơ đồ hợp lí có thể giúp ta nhớ lại khá dễ dàng nội dung cốt lõi của những văn bản từng đọc."

8.1. Tham khảo sơ đồ tóm tắt nội dung văn bản Trái Đất – cái nôi của sự sống

8.2. Thực hành tóm tắt văn bản bằng sơ đồ

1. Trước khi tóm tắt

• Xác định đúng nội dung cốt lõi của văn bản và hệ thống ý triển khai nội dung đó.
• Lựa chọn từ khoá phản ánh nội dung cốt lõi và các ý triển khai đã xác định được.
• Xác định mối liên hệ giữa các từ khoá.

Ví dụ: Khi tóm tắt quan niệm của vua sư tử Mu-pha-sa về "vòng đời bất tận" (trong đoạn đầu văn bản Các loài chung sống với nhau như thế nào?), em cần thực hiện các bước sau:

1. Xác định nội dung cốt lõi của đoạn văn: những mối quan hệ ràng buộc lẫn nhau giữa các loài trong cuộc sống, tạo thành một "vòng đời bất tận".
2. Xác định các từ khoá: chúng ta, linh dương, chết, cỏ.
3. Xác định mối liên hệ giữa các từ khoá: chúng ta ăn linh dương; chúng ta chết; chúng ta trở về với cỏ; linh dương ăn cỏ.

2. Tóm tắt

• Vẽ các hình cụ thể chứa các từ khoá.
• Sắp xếp các hình (chứa từ khoá) theo trật tự thích hợp.
• Vẽ các đường cong, thẳng hoặc mũi tên nối các hình (chứa từ khoá) với nhau.

Em chọn một văn bản ngắn hoặc một đoạn đã đọc ở Bài 9 (gợi ý của cô: đoạn 6 của Các loài chung sống với nhau như thế nào?, hoặc cả bài thơ Trái Đất). Ghi từ khoá vào từng ô dưới đây, rồi vẽ thành sơ đồ trong vở.

3. Chỉnh sửa

• Kiểm tra xem sơ đồ đã phản ánh đúng cách hiểu của bản thân về nội dung văn bản chưa.
• Xoá hay chỉnh sửa những chi tiết khiến người đọc sơ đồ có thể hiểu sai lệch điều bản thân muốn thể hiện hay chia sẻ về nội dung văn bản.
• Xem xét tính chính xác, phù hợp của việc xếp đặt vị trí các hình và việc thiết lập đường nối giữa chúng.

9. Nói và nghe: Thảo luận về giải pháp khắc phục nạn ô nhiễm môi trường

Sau chặng này, em chọn được một tình trạng ô nhiễm cụ thể quanh em, lập được dàn ý bài nói theo trật tự tình trạng – nguyên nhân – giải pháp – kế hoạch, và biết nói, nghe, trao đổi để cả nhóm đi tới một giải pháp thống nhất.

SGK trang 92 – 94.

SGK viết: "Tình trạng ô nhiễm môi trường hiện nay đã trở nên nghiêm trọng, đe doạ cuộc sống của tất cả chúng ta. Trong phạm vi và điều kiện hoạt động của mình, mỗi người có thể làm những gì để khắc phục tình trạng đó? Với hoạt động nói và nghe của bài học này, em hãy cùng các bạn thảo luận về những giải pháp cần thực hiện, nhằm làm cho môi trường quanh ta trở nên an toàn, tốt đẹp hơn."

9.1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói

– Lựa chọn vấn đề: Vấn đề ở đây chính là giải pháp mà em đề xuất nhằm khắc phục nạn ô nhiễm môi trường. Muốn giải pháp mình nêu lên có căn cứ, có tính khả thi, em và các bạn phải thống nhất trước với nhau về việc phải giải quyết tình trạng ô nhiễm cụ thể nào (rác thải ùn ứ; cống rãnh tắc nghẽn; khói bụi mù mịt;…).

Khi nêu giải pháp, cần chú ý đến điều kiện và khả năng thực hiện, đồng thời quan tâm đến việc giải quyết tận gốc vấn đề (không để tình trạng cũ tái diễn). Điều quan trọng nữa là phải tính đến việc phối hợp hoạt động với các cá nhân và tập thể khác cùng sống, sinh hoạt trên địa bàn.

– Tìm ý và sắp xếp ý:

+ Để tìm ý, có thể tự đặt một hệ thống câu hỏi và lần lượt giải đáp. Chẳng hạn, nếu bàn về giải pháp khắc phục tình trạng rác thải ùn ứ, có thể nêu các câu hỏi: Rác thải ùn ứ gây ảnh hưởng đến sức khoẻ của cộng đồng và làm mất mĩ quan khu vực như thế nào? Vì sao có tình trạng này? Mỗi người cần phải làm gì để rác thải được tập kết đúng chỗ và thu gom kịp thời? Các cá nhân và tập thể sống trên địa bàn cần phải chung tay hành động thế nào? Cần phải xây dựng quy chế giữ gìn vệ sinh chung với nội dung cụ thể gì? Công tác tuyên truyền phải được thực hiện ra sao?…

+ Sau khi có được những ý cần thiết từ việc trả lời các câu hỏi, cần sắp xếp thành một dàn ý theo trật tự: tình trạng – nguyên nhân – giải pháp (việc làm 1, việc làm 2, việc làm 3,…) – kế hoạch hoạt động cụ thể. Tất cả cần được viết thành một dàn ý bài nói.

b. Tập luyện

• Nói một mình (nói thầm; nói to; nói kèm theo điệu bộ, cử chỉ,…).
• Nói trước nhóm học tập.

9.2. Trình bày bài nói

Ngoài việc tuân thủ những yêu cầu chung (về nội dung nói, ngữ điệu, sử dụng từ ngữ, tương tác với người nghe, bảo đảm thời gian,…), em cần lưu ý thêm các điểm sau đây khi tham gia thảo luận về giải pháp khắc phục nạn ô nhiễm môi trường:

• a. Mở đầu — Nêu tình trạng đáng báo động của vấn đề ô nhiễm môi trường với các biểu hiện cụ thể, nhất là biểu hiện mà em và các bạn đang phải đối mặt và cần phải tham gia giải quyết.
• b. Triển khai — Trình bày ý kiến theo dàn ý đã chuẩn bị. Trước khi trình bày từng phần ý kiến, có thể nêu lại các câu hỏi đã từng được đặt ra trong bước tìm ý, nhằm giúp người nghe hiểu rõ nội dung từng khía cạnh của vấn đề được đề cập.
• c. Kết luận — Khái quát lại nội dung ý kiến vừa trình bày.

9.3. Sau khi nói

Trao đổi theo một số gợi ý sau (bảng của SGK):

10. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em xếp được ba văn bản của Bài 9 theo nội dung, loại và hình thức, nói được vì sao chúng đứng chung một bài, và chuẩn bị được ý tưởng cho một văn bản thông tin của chính em.

SGK trang 94 – 95.

1.Trong bài học này, em đã được đọc ba văn bản hoàn chỉnh. Kẻ bảng sau vào vở, đánh dấu x vào các ô trống thích hợp.

(gợi mở) Với từng văn bản, hỏi: chức năng chính là cung cấp thông tin hay gửi cảm xúc bằng hình ảnh thơ? Trong văn bản có tranh ảnh, số liệu đi kèm không, hay chỉ có chữ?

Trả lời câu hỏi

a.Theo em, lí do nào khiến ba văn bản này được xếp chung vào một bài học?

(gợi mở) Nhìn lại cột đầu tiên của bảng, và tên của Bài 9.

b.Bài học giúp em hiểu thêm gì về vấn đề bảo vệ môi trường sống trên Trái Đất?

(gợi mở) Mỗi văn bản cho em thêm một điều: về nước và sự sống, về sự cân bằng của muôn loài, về Trái Đất biết "đau". Em ghi ba điều ấy, rồi thêm một việc em sẽ làm.

c.Nêu những kiến thức mà em đã học được về văn bản thông tin.

(gợi mở) Nghĩ về: yếu tố của văn bản thông tin (những bộ phận em gán nhãn ở Thực hành tiếng Việt), cách triển khai, vai trò của số liệu, tranh ảnh, cách đọc.

2.Kẻ bảng sau vào vở. Điền thông tin vào ô trống, xem như chuẩn bị ý tưởng và dữ liệu cho một văn bản thông tin (có thể dưới dạng văn bản đa phương thức) viết về một vấn đề mà em quan tâm.

Bảng của SGK có sáu cột: Đoạn · Ý lớn · Các ý nhỏ · Số liệu · Tranh ảnh · Những từ khoá. Lưu ý: có thể bỏ trống một số ô ở hai cột Số liệu và Tranh ảnh.

11. Thực hành đọc: Sinh vật trên Trái Đất được hình thành như thế nào?

Sau chặng này, em tự đọc được một văn bản thông tin khoa học, tìm được các từ mượn trong đó, nói được văn bản cho em biết thêm điều gì về sự sống, và nói được suy nghĩ của em.

SGK trang 95 – 97.

Sinh vật trên Trái Đất được hình thành như thế nào? — Nguyễn Quang Riệu

Đoạn 1

Đoạn này có 10 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ (mặt sau là chú thích của SGK).

Đoạn 2

Đoạn 3

Tranh trong SGK trang 97 vẽ (kiểu nét bút sáp của trẻ em): một quả cầu tròn được tô nhiều dải màu tím, vàng, cam, đỏ, xanh lá, xanh lam; trên đỉnh quả cầu có ngôi nhà mái cam, cây cối, hoa, chim; dưới quả cầu có mặt trời vàng và một chú mèo.

Câu hỏi của cô (SGK không in câu hỏi cho phần này — cô dùng ba điều SGK dặn ở đầu chặng):

(gợi mở) (1) Văn bản cho em biết thêm điều gì về sự sống? Mỗi đoạn một điều. (2) Ngoài các từ ở khối T1, tìm thêm từ mượn trong đoạn 2; từ nào có thể thay bằng từ quen hơn? (Chú ý chính văn bản đã tự giải thích một từ trong ngoặc đơn.) (3) Sự sống hình thành qua hàng tỉ năm — so với việc huỷ diệt nó "trong chớp mắt", em nghĩ gì?