Bài 7. Thế giới cổ tích

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 7 đưa em vào thế giới nào, có những truyện nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi lớn suốt cả bài.

Ba câu hỏi nhỏ về chính em — em nghĩ thầm hoặc nói với người ngồi cạnh, không cần viết:

Bài học mở đầu bằng hai dòng thơ:

Phần giới thiệu của SGK viết: "Thời thơ ấu, chắc hẳn em đã từng được nghe nhiều câu chuyện thú vị đưa ta vào một thế giới đặc biệt: thế giới cổ tích. Đó là thế giới của những nhân vật thiện, ác rõ ràng; của những sự thưởng, phạt phân minh; đó còn là thế giới của những phép màu, những điều kì lạ, khác thường,…"

Bài có ba văn bản đọc: Thạch Sanh, Cây khế, Vua chích choè (Truyện cổ Gờ-rim), và bài thực hành đọc Sọ Dừa.

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em phân biệt được truyện cổ tích với truyền thuyết, và nhận ra các yếu tố của truyện cổ tích trong một câu chuyện ngắn.

SGK trang 25.

Nhớ Bài 6 — câu định nghĩa ở Tri thức ngữ văn Bài 6:

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Thạch Sanh

Sau chặng này, em nói được gia cảnh của nhân vật chính, kể được những con vật, đồ vật kì ảo và điều khác thường ở chúng, chỉ ra sự đối lập giữa hai nhân vật trong truyện, và nói được điều tác giả dân gian gửi gắm qua kết thúc truyện.

SGK trang 26 – 29.

2.1. Trước khi đọc

1.Trong thế giới tưởng tượng, những con vật kì ảo thường được hình dung là có nhiều đặc điểm kì lạ, biết nói tiếng người, có nhiều phép thần thông, biến hoá, có thể hại người hoặc giúp ích cho người. Việc sáng tạo ra những con vật kì ảo thường đem lại sự hấp dẫn, thú vị cho câu chuyện. Hãy tưởng tượng, vẽ một con vật kì ảo và giới thiệu về con vật đó.

(gợi mở) Ghép hai con vật em biết thành một con mới, hoặc cho một con vật quen thuộc một phép lạ. Nó trông thế nào, làm được gì, giúp người hay hại người? Phần vẽ em làm trên giấy.

2.Em cũng có thể làm tương tự với việc tưởng tượng ra các đồ vật kì ảo. Trình bày về đặc điểm và chức năng của đồ vật đó.

(gợi mở) Chọn một đồ vật quen thuộc trong nhà (cái chổi, cái bát, cây bút…). Nếu nó có phép lạ thì nó làm được gì mà đồ vật thường không làm được?

2.2. Trong khi đọc

Cô chia truyện làm bảy phần. Từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy (mặt sau là chú thích của SGK); mỗi thẻ 🔎 của SGK hiện ra đúng chỗ em cần dừng lại.

Phần 1. Chàng trai dưới gốc đa

Phần 2. Người hàng rượu

Từ khó trong phần này:

Phần 3. Đêm canh miếu

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Cô công chúa trên lầu cao

Tranh trong SGK trang 27 vẽ: Thạch Sanh cởi trần, đóng khố nâu, đứng trên mỏm đá cheo leo giữa vách núi xanh, giương cung vàng bắn lên trời; phía trên là con đại bàng lớn đang quắp một người mặc áo đỏ bay đi; xung quanh có mây trắng, thác nước và cây cối.

Phần 5. Dưới hang sâu

Từ khó trong phần này:

Phần 6. Nỗi oan được giải

Phần 7. Mười tám nước chư hầu

Từ khó trong phần này:

2.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Em có thích truyện Thạch Sanh không? Vì sao?

(gợi mở) Không có câu trả lời đúng – sai. Nhưng dù thích hay không, em nêu một chi tiết cụ thể trong truyện làm em thấy như vậy.

2.Gia cảnh của Thạch Sanh có gì đặc biệt?

(gợi mở) Gia cảnh là hoàn cảnh gia đình, cuộc sống của một người (lời cô). Đọc lại Phần 1 và câu cuối Phần 2: Thạch Sanh sống với ai, ở đâu, có những gì, làm gì để sống?

3.Truyện Thạch Sanh có những con vật kì ảo nào? Chúng có đặc điểm gì khác thường?

(gợi mở) Nhớ lại câu 1 Trước khi đọc: con vật kì ảo có những đặc điểm kì lạ, có phép thần thông, biến hoá. Tìm trong truyện những con vật mà Thạch Sanh phải đánh; với mỗi con, ghi lại những chữ cho thấy nó không phải con vật bình thường. Đọc lại chú thích trăn tinh.

4.Sau khi được Lý Thông kéo lên từ hang của đại bàng và đưa trở lại cung, công chúa đã bị câm. Theo em, điều gì sẽ xảy ra nếu công chúa không bị như vậy?

(gợi mở) Công chúa đã tận mắt thấy ai giết đại bàng, ai cứu mình. Nếu nàng nói được, nàng sẽ kể gì với vua cha? Khi ấy, Lý Thông còn giấu được chuyện của mình không? Và chi tiết tiếng đàn có còn cần nữa không?

5.Truyện Thạch Sanh có nhiều đồ vật kì ảo. Hãy kể tên các đồ vật đó và nêu đặc điểm, tác dụng của chúng.

(gợi mở) Tìm những đồ vật Thạch Sanh có được từ trăn tinh, từ vua Thuỷ Tề, và đồ vật xuất hiện trong bữa cơm cuối truyện. Với mỗi đồ vật, hỏi: nó làm được điều gì mà đồ vật bình thường không làm được? Còn lưỡi búa — em thử nghĩ xem có phải đồ vật kì ảo không.

6.Trong truyện, hai nhân vật Thạch Sanh và Lý Thông luôn đối lập nhau về hành động. Lập bảng so sánh để thấy rõ sự đối lập đó. Qua đó, em có nhận xét gì về đặc điểm của hai nhân vật này?

(gợi mở) Chọn những lúc cả hai cùng có mặt: khi kết nghĩa, khi đến lượt nộp mạng cho trăn tinh, sau khi giết trăn tinh, khi cứu công chúa, cuối truyện. Ở mỗi lúc, Thạch Sanh làm gì, Lý Thông làm gì? Rồi nhìn cả cột: Thạch Sanh là người thế nào, Lý Thông là người thế nào?

7.Kết thúc truyện, Thạch Sanh được nhà vua gả công chúa và nhường ngôi. Qua cách kết thúc này, tác giả dân gian muốn thể hiện điều gì?

(gợi mở) Người được đền đáp là người thế nào? Kẻ bị trừng phạt là kẻ thế nào? Đọc lại câu cuối trong hộp 📌 Truyện cổ tích (cô chép dưới đây): truyện cổ tích bộc lộ những gì của người lao động xưa?

8*.Về kết cục của mẹ con Lý Thông, ở văn bản do Huỳnh Lý và Nguyễn Xuân Lân kể có chi tiết: "Mẹ con Lý Thông về quê đến nửa đường thì bị Thiên Lôi giáng sấm sét đánh chết, rồi bị hoá kiếp làm con bọ hung". Bản của Anh Động (và nhân dân một số vùng Nam Bộ) kể: "Lý Thông được tha nhưng y về dọc đường mưa to, sấm sét đánh tan thây ra từng mảnh, mỗi mảnh hoá thành một con ễnh ương. Cho nên bây giờ mỗi khi có mưa to sấm sét, ễnh ương sợ, kêu lên những tiếng man dã…". Em có nhận xét gì về những cách kết thúc này?

(gợi mở) So ba bản kể (bản em vừa đọc và hai bản trên): chỗ nào giống nhau, chỗ nào khác? Hai bản trên thêm chi tiết gì về con vật? Đọc lại ý cuối trong hộp 📌 Một số yếu tố của truyện cổ tích: người kể chuyện có thể làm gì với các chi tiết?

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Dũng sĩ là người có lòng dũng cảm, chiến đấu diệt trừ cái ác, bảo vệ cuộc sống của cộng đồng. Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể về một dũng sĩ mà em gặp ngoài đời hoặc biết qua sách báo, truyện kể.

Trước khi viết, em điền bảng ý dưới đây — mỗi ô vài chữ, không viết thành câu. Đoạn văn tốt kể một việc làm cụ thể của người dũng sĩ ấy, không chỉ khen chung chung.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 30 – 31): Nghĩa của từ ngữ

Sau chặng này, em biết hai cách suy đoán nghĩa của một từ ngữ mới (dựa vào nghĩa của từng yếu tố tạo nên từ, dựa vào từ ngữ xung quanh), giải thích được nghĩa của một số từ ngữ trong Thạch Sanh và nghĩa của thành ngữ niêu cơm Thạch Sanh.

Câu hỏi của SGK

1.Khi gặp một từ ngữ mới trong văn bản, trước khi dùng từ điển để tra cứu, có thể dựa vào nghĩa của những yếu tố tạo nên từ ngữ đó để suy đoán nghĩa của nó. Chẳng hạn, nhờ biết được gia là "nhà", tài là "của cải", có thể suy đoán được gia tài là "của cải riêng của một người hay một gia đình". Vận dụng cách trên để suy đoán nghĩa của các từ ngữ sau: gia tiên, gia truyền, gia sản, gia súc.

(gợi mở) Gia đã biết là "nhà". Với tiếng còn lại, em tìm một từ quen có chứa tiếng ấy, đoán nghĩa của tiếng, rồi ghép với "nhà" — như SGK đã làm với gia tài.

2.Khi gặp một từ ngữ mới trong văn bản, có thể dựa vào những từ ngữ xung quanh để suy đoán nghĩa của nó. Chẳng hạn, khi đọc câu "Cô chị rất khéo léo, còn cô em thì rất hậu đậu.", có thể có người không biết hậu đậu nghĩa là gì, nhưng khéo léo thì nhiều người biết. Nhờ biết nghĩa của khéo léo và sự xuất hiện trong câu có ý đối lập hậu đậu với khéo léo, có thể suy đoán được hậu đậu là "không khéo léo", nghĩa là vụng về. Đọc những đoạn trích sau, vận dụng phương pháp đã được hướng dẫn để suy đoán nghĩa của các từ ngữ in đậm.

(gợi mở) Làm như với hậu đậu: trong mỗi đoạn, tìm những chữ đứng ngay trước hoặc ngay sau từ in đậm cho em biết chuyện gì đã xảy ra, hay cho biết kết quả của việc ấy. Rồi thử nói lại từ in đậm bằng lời của em sao cho khớp với những chữ ấy.

3.Giải thích nghĩa của những từ ngữ in đậm trong các trường hợp sau:

1. Một hôm có người hàng rượu tên là Lý Thông đi qua đó, nghỉ ở gốc đa. Thấy Thạch Sanh gánh về một gánh củi lớn, hắn nghĩ bụng: "Người này khoẻ như voi. Nếu nó về ở cùng ta thì lợi bao nhiêu". Lý Thông lân la gợi chuyện rồi gạ cùng Thạch Sanh kết nghĩa anh em.
2. Còn Lý Thông hí hửng đem đầu của con yêu quái vào kinh đô nộp cho nhà vua.
3. Đến cuối hang, chàng thấy có một chiếc cũi sắt. Một chàng trai khôi ngô tuấn tú bị nhốt trong đó, chàng trai đó chính là Thái tử con vua Thuỷ Tề.
4. Về phần nàng công chúa bất hạnh, từ khi được cứu thoát đưa về cung thì bị câm. Suốt ngày nàng chẳng nói, chẳng cười, mặt buồn rười rượi.

(gợi mở) Dùng cả hai chìa khoá vừa học. Với khoẻ như voi: con voi khoẻ thế nào? Với lân la, gạ: Lý Thông muốn gì ở Thạch Sanh, hắn tiến lại gần bằng cách nào? Với hí hửng: Lý Thông đang được lợi gì mà mừng? Với bất hạnh, buồn rười rượi: đọc tiếp câu sau — công chúa gặp chuyện gì?

4.Trong tiếng Việt có thành ngữ niêu cơm Thạch Sanh. Căn cứ vào truyện Thạch Sanh, hãy suy đoán nghĩa của thành ngữ trên. Em biết những thành ngữ nào khác được hình thành từ nội dung của các truyện kể?

Cô chép lại câu trong truyện có chiếc niêu ấy:

(gợi mở) Niêu cơm của Thạch Sanh có gì lạ? Người ta ví một thứ gì đó với niêu cơm Thạch Sanh thì thứ ấy thế nào? Vế sau: hỏi ông bà, bố mẹ những thành ngữ nhắc tới một câu chuyện (có tên con vật, đồ vật, việc làm trong truyện).

4. Văn bản 2. Cây khế

Sau chặng này, em tóm tắt được truyện, tìm được từ ngữ mở đầu quen thuộc của truyện cổ tích, nhận ra lời có vần dễ thuộc, chỉ ra sự đối lập giữa hai anh em và nói được bài học của truyện.

SGK trang 32 – 34.

4.1. Trước khi đọc

SGK viết: "Hẳn nhiều em có ước muốn được đặt chân đến một hòn đảo ngoài khơi xa lắc, chưa ai biết đến và thường hình dung ở đó có nhiều điều thú vị, kì diệu chờ được khám phá."

?Hãy tưởng tượng em đang ở vào tình huống đó. Em có thể chia sẻ với các bạn những điều kì diệu mà em được chứng kiến.

(gợi mở) Em đến đảo bằng cách nào? Trên đảo em thấy gì lạ — cây cối, con vật, đất đá, những thứ lấp lánh? Em mang được gì về, hay để lại tất cả?

4.2. Trong khi đọc

Cô chia truyện làm sáu phần. SGK có 4 thẻ 🔎 cho truyện này, mỗi thẻ hiện ra đúng chỗ em cần dừng lại.

Phần 1. Ở riêng

Phần 2. Một buổi sáng

Từ khó trong phần này:

Phần 3. Lời dặn

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 33 vẽ: Một con chim rất lớn, lông đuôi và cánh nhiều màu xanh – đỏ – vàng, đang đậu trên cành cây khế trĩu quả vàng; phía dưới bên phải, hai vợ chồng người em mặc áo xanh và áo đỏ, đầu chít khăn, đứng ngước nhìn lên; xa xa là dãy núi, mặt trời đỏ và mái nhà tranh.

Phần 4. Chuyến bay đầu tiên

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Tiếng đồn

Từ khó trong phần này:

Phần 6. Chuyến bay thứ hai

Từ khó trong phần này:

4.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Cây khế kể về chuyện gì? Em thích nhất chi tiết nào trong truyện?

(gợi mở) Vế đầu: gói cả truyện trong một hai câu — chuyện của ai, xoay quanh vật gì, kết cục ra sao? Vế sau: chọn một chi tiết và nói vì sao em thích.

2.Hãy tóm tắt truyện Cây khế.

(gợi mở) Tóm tắt là kể lại ngắn gọn những sự việc chính theo đúng thứ tự, bỏ bớt lời thoại và chi tiết nhỏ (lời cô). Mỗi phần của truyện em viết một câu, rồi nối lại.

3.Truyện cổ tích thường mở đầu bằng những từ ngữ quen thuộc chỉ thời gian quá khứ, không gian không xác định. Hãy tìm các từ ngữ đó trong truyện Cây khế.

(gợi mở) Đọc lại câu đầu tiên của truyện. Chữ nào cho biết chuyện xảy ra từ rất lâu mà không nói năm nào? Chữ nào cho biết chuyện xảy ra ở một nơi mà không nói tên nơi ấy?

Dòng đầu là câu mở đầu của Cây khế, dòng sau là câu mở đầu của Thạch Sanh.

4.Con chim đưa hai anh em ra đảo hoang có phải là con vật kì ảo không? Vì sao?

(gợi mở) Nhớ lại những đặc điểm của con vật kì ảo ở câu 1 Trước khi đọc bài Thạch Sanh. Con chim trong truyện này làm được những việc gì mà một con chim bình thường không làm được? Tìm ít nhất ba việc.

5.Trong lời kể của truyện cổ tích, tác giả dân gian thường xen vào những câu có dáng dấp ca dao, tục ngữ, lời có vần dễ thuộc, dễ nhớ. Trong truyện này, có câu nói nào như thế? Nhân vật nào đã nói câu nói đó?

(gợi mở) Tìm câu nói được nhắc lại nhiều lần trong truyện. Đọc to nó lên: nghe có giống một câu ca dao không, những tiếng nào vang giống nhau?

6.Đảo xa nơi con chim đưa người em đến có điều gì kì diệu? Điều kì diệu này đã giúp gì cho cuộc sống của người em sau đó?

(gợi mở) Đọc lại Phần 4: hòn đảo toàn đá gì, trong hang có những gì? Rồi đọc câu cuối của đoạn đầu Phần 5.

7.Trong truyện, hai nhân vật người anh và người em luôn đối lập nhau về hành động. Hãy chỉ ra sự đối lập giữa họ và nêu nhận xét về đặc điểm của hai nhân vật này.

(gợi mở) So hai người ở cùng một việc: khi chia gia tài, khi gặp chim ăn khế, khi may túi, khi vào hang lấy vàng. Người em làm gì, người anh làm gì? Nhìn lại: người nào là nhân vật chính diện, người nào là phản diện?

8.Từ những kết cục khác nhau đối với người anh và người em, tác giả dân gian muốn gửi gắm bài học gì trong truyện này?

(gợi mở) Người em được gì, vì sao? Người anh mất gì, vì sao? Gói hai điều ấy vào một lời khuyên em muốn nói với chính mình.

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Tưởng tượng một kết thúc khác cho truyện Cây khế. Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể về kết thúc đó.

1. Chọn chỗ rẽ: kết thúc mới bắt đầu từ đâu — khi người anh may túi, khi vào hang, hay khi chim bay trên biển?
2. Giữ nguyên nhân vật: người anh vẫn là người anh tham lam, con chim vẫn là chim thần. Kết thúc mới phải hợp với tính cách của họ và với điều truyện cổ tích muốn nói (người tốt được đền đáp, kẻ xấu phải chịu hậu quả).
3. Kể theo thứ tự thời gian, có ít nhất một chi tiết tưởng tượng mới (lời chim nói, cảnh trên biển, suy nghĩ của người anh…).
4. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, 5 – 7 câu.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 35 – 36): Nghĩa của từ ngữ; biện pháp tu từ

Sau chặng này, em giải thích được nghĩa của một số từ ngữ trong Cây khế, tìm được những động từ, cụm động từ cho thấy hai vợ chồng người em và người anh khác nhau, gọi tên và nêu tác dụng của một biện pháp tu từ trong hai câu văn.

Câu hỏi của SGK

1.Giải thích nghĩa của các từ ngữ in đậm trong những câu sau:

1. Quanh năm hai vợ chồng chăm chút cho nên cây khế xanh mơn mởn, quả lúc lỉu sát đất, trẻ lên ba cũng với tay được.
2. Từ đó ròng rã một tháng trời, hằng ngày chim cứ đến ăn vào lúc sáng sớm làm quả vợi hẳn đi.

(gợi mở) Dùng chìa khoá dựa vào từ ngữ xung quanh của tiết trước. Cây khế được chăm chút quanh năm thì lá xanh thế nào? Quả nhiều đến mức trẻ lên ba cũng với tới — vậy quả trên cây ra sao? Chim ăn một tháng trời, ngày nào cũng ăn — quả trên cây còn nhiều như trước không?

2.So sánh những lời kể về vợ chồng người em và vợ chồng người anh (khi chuẩn bị theo chim ra đảo, khi lấy vàng bạc trên đảo) và thực hiện yêu cầu nêu ở dưới:

1. Tìm những động từ hoặc cụm động từ thể hiện rõ sự khác biệt về hành động giữa vợ chồng người em và vợ chồng người anh.
2. Giải thích nghĩa của những động từ hoặc cụm động từ tìm được ở trên.

(gợi mở) Đọc từng hàng của bảng: cùng một việc (may túi, lên lưng chim, lấy vàng), người em làm thế nào, người anh làm thế nào? Tìm từ chỉ hoạt động ở mỗi bên; từ nào cho thấy vội vã, tham lam? Từ nào cho thấy từ tốn, biết dừng?

3.Hai câu sau đây có sử dụng cùng một biện pháp tu từ. Chỉ ra biện pháp tu từ đó và nêu tác dụng của nó.

Hai câu a, b của SGK nằm trong khung ngay dưới câu gợi mở.

(gợi mở) Đọc to từng câu. Có từ ngữ nào vang lên hai lần liền nhau không? Có một kiểu nói nào được nhắc lại không? Rồi hỏi: nói như thế, người đọc cảm thấy việc ăn, việc bay kéo dài lâu hay chóng, xa hay gần?

4.Đặt một câu có sử dụng biện pháp tu từ được chỉ ra ở bài tập 3.

(gợi mở) Chọn một việc kéo dài hoặc một quãng đường rất xa em từng trải qua (đi bộ về quê, chờ mẹ về, leo núi…). Nhắc lại một từ ngữ để người đọc cảm thấy việc ấy lâu, quãng đường ấy xa.

6. Văn bản 3. Vua chích choè (Truyện cổ Gờ-rim)

Sau chặng này, em nói được công chúa đã giễu cợt mọi người ra sao, hình phạt của nhà vua đã thay đổi cuộc đời nàng thế nào, nêu được chủ đề của truyện và nhận xét được câu kết của người kể chuyện.

SGK trang 36 – 40.

6.1. Khởi động (gợi mở)

6.2. Đọc văn bản

Cô chia truyện làm sáu phần. Từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy. SGK không in thẻ 🔎 cho văn bản này; các chỗ dừng lại nghĩ là của cô.

Phần 1. Buổi kén phò mã

Từ khó trong phần này:

Phần 2. Lời thề của nhà vua

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 37 vẽ: Trong cung điện, nhà vua đội vương miện, mặc áo vàng khoác choàng đỏ, đưa tay chỉ về phía người hát rong; bên cạnh vua là công chúa tóc vàng mặc váy dài màu xanh, vẻ mặt khó chịu quay đi; người hát rong râu tóc rậm, mặc áo tím sờn, đeo đàn măng-đô-lin, đang cúi mình và ngả mũ.

Phần 3. Rừng, thảo nguyên, thành phố

Phần 4. Túp lều nhỏ xíu

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Đống hàng sành sứ

Từ khó trong phần này:

Phần 6. Bữa tiệc trong cung

Từ khó trong phần này:

6.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Trong bữa tiệc kén chọn phò mã, công chúa đã giễu cợt mọi người ra sao? Điều đó thể hiện đặc điểm gì của nhân vật?

(gợi mở) Đọc lại đoạn sau của Phần 1: công chúa dựa vào điều gì ở mỗi người để chê? Nàng gọi họ bằng những cái tên thế nào? Rồi đọc câu thứ hai của truyện: người kể chuyện đã gọi tên tính nết của nàng bằng những chữ nào?

2.Nhà vua đã dùng hình phạt nào dành cho công chúa? Hình phạt này đã dẫn đến những thay đổi gì trong cuộc đời của công chúa?

(gợi mở) Vế đầu: đọc lời ban truyền của nhà vua ở Phần 2. Vế sau: so công chúa ở Phần 1 với "chị phụ bếp" ở Phần 6 — nàng sống ở đâu, làm những việc gì, nghĩ gì về tính nết của mình?

3.Ai đã đóng giả thành "người hát rong"? Người hát rong này đã yêu cầu công chúa làm những việc gì và mục đích của những yêu cầu đó?

(gợi mở) Vế đầu: lời Vua chích choè nói nhỏ vào tai công chúa ở Phần 6. Vế giữa: tìm những câu người hát rong bảo vợ làm việc này, việc kia. Vế cuối: câu cuối trong lời Vua chích choè bắt đầu bằng "Tất cả những việc đó chỉ nhằm…".

4.Trong nhiều truyện kể, chủ đề của truyện chính là bài học cuộc sống mà nhân vật nhận ra từ câu chuyện của cuộc đời mình. Theo em, chủ đề của truyện này là gì?

(gợi mở) Câu hỏi đã cho em cách tìm: nhân vật công chúa nhận ra bài học gì? Tìm câu kể lúc nàng đứng ở cửa phòng tiệc "thầm trách" mình, và câu nàng nói khi khóc nức nở.

5.Kết thúc truyện, người kể chuyện nói: "Tôi tin rằng, tôi và bạn đều có mặt trong buổi lễ cưới.". Theo em, điều này có hợp lí không? Vì sao?

(gợi mở) "Tôi" là ai, "bạn" là ai? Suốt truyện, người kể có xưng "tôi" lần nào không? Một câu chuyện cổ tích xảy ra từ rất lâu, ở một nơi rất xa — người kể và em có thể "có mặt" thật không? Vậy người kể nói thế để làm gì?

7. Viết: Viết bài văn đóng vai nhân vật kể lại một truyện cổ tích

Sau chặng này, em biết bài văn đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích cần những gì, phân biệt được chỗ sáng tạo thêm với chỗ làm sai truyện gốc, chọn được cách xưng hợp với nhân vật, rồi tự lập được dàn ý cho bài của em.

SGK trang 41 – 45.

SGK viết: "Một câu chuyện có thể được nhiều người chứng kiến, đánh giá và kể lại theo những cách khác nhau. Hãy hình dung xem những truyện cổ tích mà em đã đọc có thể được kể lại như thế nào. Đóng vai một nhân vật trong câu chuyện là một trong những cách làm cho truyện kể trở nên khác lạ, thú vị và tạo ra hiệu quả bất ngờ. Em có muốn trải nghiệm những điều khác lạ, thú vị và bất ngờ như vậy không?"

7.1. Phân tích bài viết tham khảo Đóng vai nhân vật kể lại một phần truyện Thạch Sanh

SGK ghi bên lề bài viết bốn ý; cô đặt mỗi ý ngay sau đoạn văn mà nó đứng cạnh trong SGK.

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 1: Kể lại câu chuyện theo ngôi kể thứ nhất (xưng "ta", nhập vai Thạch Sanh sau khi lên ngôi vua).

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 2: Các chi tiết được sắp xếp theo trình tự thời gian, tập trung vào các chi tiết kì ảo. — Kể theo diễn biến chính của truyện gốc, có sáng tạo thêm (lời kể, một số chi tiết,…).

Để so với truyện gốc, em mở đoạn Thạch Sanh bắn đại bàng và gặp lại Lý Thông trong truyện.

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 4: Tập trung khai thác những suy nghĩ, hành động cụ thể của nhân vật được đóng vai.

7.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Kể lại truyện cổ tích một cách sáng tạo, sinh động, hấp dẫn để truyền đạt được nội dung cơ bản của câu chuyện dưới một hình thức mới. Người đọc: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến câu chuyện mà em kể lại.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Chọn ngôi kể và đại từ tương ứng. SGK: "Khi đóng vai nhân vật kể lại câu chuyện, ngôi kể sẽ là ngôi thứ nhất. Tuy nhiên, em có thể chọn những từ khác nhau để chỉ ngôi thứ nhất: ta, tôi, mình, tớ,… phù hợp với địa vị, giới tính,… của nhân vật em đóng vai cũng như bối cảnh kể."

b. Chọn lời kể phù hợp (SGK):

• Khi kể lại truyện trong vai một nhân vật cụ thể, em cần xác định được giới tính, tuổi tác, địa vị,… của nhân vật để lựa chọn lời kể phù hợp (cách xưng hô, dùng từ ngữ,…).
• Tính chất lời kể (vui, buồn, thân mật, nghiêm trang,…) cũng cần phù hợp với nội dung câu chuyện được kể, bối cảnh kể.

c. Ghi những nội dung chính của câu chuyện (SGK):

• Cần ghi nhớ và tôn trọng những chi tiết đã biết về nhân vật cũng như cốt truyện gốc.
• Dự kiến những yếu tố, chi tiết sẽ được sáng tạo thêm.
• Có thể tóm tắt các sự kiện, tình tiết theo thứ tự trước sau để dễ dàng ghi nhớ và kể lại.

d. Lập dàn ý (khung của SGK):

• Mở bài: Đóng vai nhân vật để tự giới thiệu sơ lược về mình và câu chuyện định kể.
• Thân bài: Kể lại diễn biến của câu chuyện.
  • Xuất thân của các nhân vật
  • Hoàn cảnh diễn ra câu chuyện
  • Diễn biến chính: Sự việc 1, Sự việc 2, Sự việc 3,…
• Kết bài: Kết thúc câu chuyện và nêu bài học được rút ra từ câu chuyện.

Bước 2 — Viết bài

SGK: "Khi viết bài, cần lưu ý:"

• Nhất quán về ngôi kể: Trong bài này, em sẽ vào vai người kể chuyện ngôi thứ nhất để kể lại câu chuyện.
• Kể lại câu chuyện: Dựa vào truyện gốc (nhân vật, sự kiện, ngôn ngữ,…) nhưng hãy cố gắng sáng tạo ở những chỗ cho phép (chi tiết hoá, cụ thể hoá những chỗ truyện gốc còn chung chung; gia tăng yếu tố kì ảo, tưởng tượng; tăng cường bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc, đánh giá của người kể chuyện; gia tăng việc miêu tả, bình luận, liên tưởng;…).

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

SGK có một bảng năm yêu cầu để em tự rà bài. Mở bảng khi em đã viết xong bài.

8. Nói và nghe: Kể lại một truyện cổ tích bằng lời một nhân vật

Sau chặng này, em chuẩn bị được bài kể từ bài viết của mình, chọn được giọng kể hợp với từng đoạn truyện, và biết cách góp ý, đón nhận góp ý sau khi kể.

SGK trang 46 – 47.

SGK viết: "Sau một thời gian làm việc chăm chỉ, em đã có bài viết kể lại một truyện cổ tích bằng lời một nhân vật. Nhiệm vụ của em bây giờ là tiếp tục "đóng vai" nhân vật để kể lại câu chuyện bằng giọng nói, cử chỉ, điệu bộ,… phù hợp."

Mục đích nói: Kể lại một truyện cổ tích bằng lời của một nhân vật trong truyện, giúp người nghe hiểu được cốt truyện và nhân vật mà em đóng vai. Người nghe: Thầy cô, bạn bè và những người quan tâm đến câu chuyện em kể.

8.1. Trước khi nói (SGK)

a. Chuẩn bị nội dung nói. Em cần đọc lại nhiều lần bài viết đã có của mình; tóm tắt thành dàn ý, đánh dấu những chi tiết, sự kiện quan trọng không thể bỏ qua khi nói.

b. Tập luyện.

• Để kể tốt câu chuyện, em có thể tập luyện một mình hoặc cùng bạn bè, người thân. Tập kể như thể em đang kể chuyện thực sự trước lớp. Thử nhiều cách khác nhau để tìm ra cách trình bày tốt nhất. Tập luyện nhiều giúp em tự tin hơn. Em có thể lựa chọn một trong hai hoặc kết hợp cả hai hình thức tập luyện sau:
  • Tập luyện một mình trước khi kể trên lớp.
  • Tập luyện trước nhóm bạn hoặc người thân và nhờ họ nhận xét, góp ý để hoàn thiện bài nói.
• Một số lưu ý khi tập luyện: xác định giọng kể khi đóng vai nhân vật (thân mật, hồi tưởng, nghiêm nghị, sôi nổi,…); lựa chọn thêm các phương tiện hỗ trợ nếu cần thiết (bản nhạc, tranh ảnh, bản trình chiếu, đạo cụ,…); nắm chắc cốt truyện, sự kiện, chi tiết hay đối thoại; nhập vai (lên giọng, xuống giọng khi kể, phối hợp sử dụng cử chỉ, điệu bộ).

8.2. Trình bày bài nói (SGK)

SGK: "Khi trình bày bài nói, ngoài một số kĩ năng đã được học ở các bài trước, em nên chú ý một số điều sau:"

• Tuỳ theo nhân vật mà em đóng vai, nội dung câu chuyện được kể mà có cách trình bày (giọng kể, cử chỉ,…) phù hợp.
• Cố gắng đóng vai nhân vật mà em lựa chọn, sử dụng hiệu quả ngôn ngữ cơ thể (động tác, điệu bộ, khẩu hình, nét mặt,…) để câu chuyện được kể sinh động, hấp dẫn. Tăng cường tương tác để lôi cuốn người nghe.
• Giọng kể cần thay đổi linh hoạt cho phù hợp với lời người kể chuyện và lời của mỗi nhân vật; nội dung kể cần tập trung vào những sự việc, chi tiết độc đáo, thú vị, tránh cách kể chuyện đều đều, gây cảm giác buồn tẻ.

8.3. Sau khi nói (bảng của SGK)

Trao đổi về bài nói theo một số gợi ý sau:

9. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em đặt ba truyện đã học cạnh nhau để tổng kết các yếu tố của truyện cổ tích, và bắt đầu tìm những bản kể khác của Thạch Sanh, Cây khế.

SGK trang 47 – 48.

Nhớ lại — em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ:

1.Kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin về các đặc điểm của truyện cổ tích:

Bảng mẫu của SGK có ba cột: STT – Các yếu tố – Đặc điểm, năm dòng: Chủ đề, Nhân vật, Cốt truyện, Lời kể, Yếu tố kì ảo. Em điền ngay trong bảng của em ở dưới (cô thêm cột ví dụ).

(gợi mở) Với mỗi yếu tố, em làm hai việc: nói đặc điểm chung (dựa vào hai hộp 📌 ở Tri thức ngữ văn), rồi tìm một ví dụ trong Thạch Sanh, Cây khế hoặc Vua chích choè.

2.Sưu tầm một số bản kể hoặc các hình thức kể khác (truyện thơ, kịch, phim hoạt hình,…) của các truyện cổ tích Thạch Sanh và Cây khế. So sánh và nêu nhận xét về sự giống nhau và khác nhau giữa các bản kể hoặc các hình thức kể đó.

(gợi mở) Hỏi thư viện, thầy cô, bố mẹ: có phim hoạt hình, truyện tranh, vở kịch nào về hai truyện này không? So ở hai điểm: các sự việc chính có giống không, chi tiết nào khác (lời chim nói, kết cục của người anh, kết cục của Lý Thông…).

3.Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về "thế giới cổ tích" theo sự hình dung, tưởng tượng của em.

(gợi mở) Nếu được bước vào thế giới cổ tích, em thấy những gì (cảnh vật, con vật, đồ vật có phép lạ), gặp những ai (người hiền, kẻ ác, bụt, tiên)? Ở đó, điều gì làm em thích nhất? Chọn vài hình ảnh cụ thể, đừng kể lại cả một truyện.

10. Thực hành đọc: Sọ Dừa

Sau chặng này, em tự đọc một truyện cổ tích mới, chỉ ra được sự khác nhau giữa vẻ bề ngoài và tài năng, phẩm chất của nhân vật chính, nhận ra sức hấp dẫn của các yếu tố kì ảo và nói được ước mơ của tác giả dân gian qua kết thúc truyện.

SGK trang 48 – 51.

Phần 1. Đứa con của hai ông bà

Từ khó trong phần này:

Phần 2. Đi ở chăn bò

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 49 vẽ: Một chàng trai mặt mũi khôi ngô, búi tóc, mặc áo nâu, nằm trên chiếc võng hồng mắc giữa hai thân cây, đang thổi sáo; phía xa trên đồng cỏ xanh là đàn bò đang gặm cỏ và dãy núi; bên phải, một cô gái chít khăn xanh, mặc áo đỏ, nấp sau bụi cây nhìn trộm.

Phần 3. Tiếng sáo trên đồi

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Lễ vật

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Quan trạng

Từ khó trong phần này:

Phần 6. Trên đảo hoang

Từ khó trong phần này:

Phần 7. Ngày đoàn tụ

Từ khó trong phần này:

Câu hỏi của cô (SGK không in câu hỏi cho phần này — cô đặt theo ba điều SGK dặn chú ý)

(gợi mở) Yếu tố kì ảo: Tìm những chi tiết không thể có ngoài đời (Sọ Dừa ra đời, chàng trai thổi sáo rồi biến mất, lễ vật có ngay sau một đêm, ba thứ quan trạng đưa cho vợ, con gà biết gáy thành lời). Chi tiết nào làm em hồi hộp nhất? Vì sao?

(gợi mở) Ngoại hình và phẩm chất: Dùng bài T1 — lúc đầu Sọ Dừa trông thế nào, ai cũng nghĩ gì về Sọ Dừa? Rồi Sọ Dừa làm được những gì? Người kể chuyện muốn em hiểu điều gì khi đặt hai điều ấy cạnh nhau?

(gợi mở) Ước mơ qua kết thúc: Ai được sống hạnh phúc, ai phải bỏ đi? Người lao động xưa mong muốn điều gì cho những người như Sọ Dừa và cô em út?