Bài 6. Chuyện kể về những người anh hùng

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 6 kể về những ai, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi lớn cùng ba câu đố suốt cả bài.

Ba câu đố của Bài 6 — em đoán thử trước, rồi lật thẻ xem lời giải nằm ở chặng nào:

Bài học mở đầu bằng câu văn:

Loại truyện mà bà cố, bà, mẹ kể cho nhau nghe ấy có một cái tên riêng — câu văn trên đã gọi tên nó, em tìm thấy không? Ở chặng 1, em sẽ biết loại truyện ấy có những đặc điểm gì.

Phần giới thiệu của SGK viết: "Cộng đồng hình thành và phát triển được nhờ một phần rất lớn vào những con người kiệt xuất. Những con người này sinh trưởng trong lòng cộng đồng, nhận được sự trợ giúp tích cực của cộng đồng và họ đã đền đáp bằng những cống hiến lớn lao với năng lực phi thường của bản thân. Trong con mắt cộng đồng, họ chính là những anh hùng."

Bài có ba văn bản đọc: Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, Ai ơi mồng 9 tháng 4 (Anh Thư), và bài thực hành đọc Bánh chưng, bánh giầy.

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em nhận ra một câu chuyện có phải truyền thuyết không, tách được chi tiết kì ảo khỏi chi tiết đời thường, biết văn bản thông tin thuật lại một sự kiện sắp xếp diễn biến thế nào, và biết dấu chấm phẩy dùng để làm gì.

SGK trang 5.

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Thánh Gióng

Sau chặng này, em nêu được thời gian, địa điểm, hoàn cảnh của câu chuyện, nhận ra những chi tiết kì ảo, xếp được các chi tiết vào ba phần của một truyền thuyết, và tìm được lời kể cho thấy câu chuyện như đã thật sự xảy ra.

SGK trang 6 – 9.

2.1. Trước khi đọc

SGK viết: "Anh hùng là những người được ngưỡng mộ vì những phẩm chất cao quý hay thành tích phi thường. Họ có thể là những người nổi tiếng hoặc là những người bình thường sống xung quanh ta."

1.Đối với em, ai là người anh hùng? Người đó có những phẩm chất và thành tích gì khiến em ngưỡng mộ?

(gợi mở) Không cần là người nổi tiếng: một người thân, một người em đọc được trên báo đã làm một việc dũng cảm. Chọn một người, rồi nói một việc cụ thể người ấy đã làm.

2.Thiết kế bản giới thiệu ngắn về một người anh hùng với các nội dung: tên, phẩm chất, chiến công. Trang trí bản giới thiệu bằng các hình ảnh phù hợp và sử dụng bản giới thiệu để nói về người anh hùng.

(gợi mở) Ghi trước ba dòng ngắn: tên, một phẩm chất, một chiến công. Phần trang trí em làm trên giấy.

2.2. Trong khi đọc

Cô chia truyện làm sáu phần. Từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy (mặt sau là chú thích của SGK); mỗi thẻ 🔎 của SGK hiện ra đúng chỗ em cần dừng lại.

Phần 1. Làng Phù Đổng

Từ khó trong phần này:

Phần 2. Tiếng nói đầu tiên

Từ khó trong phần này:

Phần 3. Cả làng nuôi chú bé

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Ra trận

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 8 vẽ: Tráng sĩ Thánh Gióng đội mũ giáp, mặc giáp trụ, cưỡi ngựa sắt đang phi nước đại, tay cầm bó tre xanh quật về phía sau; ngựa phun ra lửa vàng cam; dưới chân ngựa là đám quân giặc ngã rạp, gươm giáo văng tung toé; nền tranh là vách núi và khói đen.

Phần 5. Trên đỉnh núi Ninh Sóc

Từ khó trong phần này:

Phần 6. Người ta kể rằng…

Từ khó trong phần này:

2.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Nêu thời gian, địa điểm, hoàn cảnh diễn ra các sự việc trong câu chuyện.

(gợi mở) Câu mở đầu Phần 1 cho em hai thông tin: đời vua nào, ở đâu. Câu mở đầu Phần 2 cho em biết đất nước lúc ấy đang gặp chuyện gì.

2.Thánh Gióng đã ra đời một cách kì lạ như thế nào?

(gợi mở) Đọc lại Phần 1. Bà mẹ đã làm gì trước khi thụ thai? Thời gian mang thai có giống người thường không? Lên ba tuổi, chú bé khác các em bé khác ở chỗ nào?

3.Chỉ ra ý nghĩa của các chi tiết sau:

1. Câu nói của chú bé: "Ông về tâu với vua, đúc cho ta một con ngựa bằng sắt, làm cho ta một bộ áo giáp bằng sắt, và rèn cho ta một cái roi cũng bằng sắt, ta nguyện phá tan lũ giặc này.".
2. Bà con hàng xóm vui lòng gom góp gạo thóc để nuôi chú bé.
3. Chú bé vươn vai trở thành một tráng sĩ oai phong lẫm liệt.
4. Ngựa sắt phun ra lửa, roi sắt quật giặc chết như ngả rạ và những cụm tre cạnh đường quật giặc tan vỡ.
5. Tráng sĩ đánh giặc xong, cởi giáp sắt bỏ lại và bay thẳng lên trời.

(gợi mở) Với mỗi chi tiết, em hỏi hai câu: chi tiết ấy cho thấy điều gì ở Gióng (tấm lòng, tầm vóc, sức mạnh)? Và cho thấy điều gì ở những người dân quanh Gióng? Riêng câu a: đây là lần đầu tiên chú bé cất tiếng nói — chú bé nói về chuyện gì?

4.Chiến công phi thường mà Thánh Gióng đã làm nên là gì? Em hãy nêu ý nghĩa của hình tượng Thánh Gióng.

(gợi mở) Vế đầu: Phần 4 kể chiến công ấy. Vế sau: hình tượng Thánh Gióng là toàn bộ những gì truyện kể về Người — từ lúc ra đời tới lúc bay về trời. Người được ai nuôi lớn, đánh giặc vì ai, đánh xong thì đi đâu?

5.Theo em, chủ đề của truyện Thánh Gióng là gì?

(gợi mở) Chủ đề là điều chính mà truyện muốn nói tới (lời cô). Em thử gói lại trong một câu: truyện ca ngợi ai, về việc gì, và qua đó muốn nói gì về tình cảm của nhân dân?

6.Lời kể nào trong truyện Thánh Gióng hàm ý rằng câu chuyện đã thực sự xảy ra trong quá khứ? Nhận xét về ý nghĩa của lời kể đó.

(gợi mở) Tìm những câu nói về những thứ người đời nay vẫn còn nhìn thấy được. Người kể nhắc tới chúng để người nghe tin điều gì?

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về một hình ảnh hay hành động của Thánh Gióng đã để lại cho em ấn tượng sâu sắc nhất.

1. Chọn một hình ảnh hoặc hành động thôi (tiếng nói đầu tiên, vươn vai, nhổ tre, bay về trời…) — chọn nhiều thì đoạn văn thành bản kể lại truyện.
2. Chép lại câu văn trong truyện kể hình ảnh, hành động ấy — đó là căn cứ của em. Lật thẻ ngay dưới để đọc lại câu văn.
3. Nói vì sao em ấn tượng: nó cho em thấy điều gì ở Gióng?
4. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, viết liền, 5 – 7 câu, câu cuối nói cảm nghĩ của em.

Bốn hình ảnh, hành động của Gióng — mặt sau là câu văn trong truyện:

3. Thực hành tiếng Việt (trang 9 – 10): Nghĩa của từ ngữ; từ ghép và từ láy; cụm từ; biện pháp tu từ

Sau chặng này, em giải thích được nghĩa của một số từ có yếu tố giả, phân biệt được từ ghép với từ láy, nhận ra cụm động từ và cụm tính từ, và nói được tác dụng của hai cách nói hình ảnh trong truyện.

Câu hỏi của SGK

1.Giả trong sứ giả có nghĩa là người, kẻ. Hãy tìm một số từ có yếu tố giả được dùng theo nghĩa như vậy và giải thích nghĩa của những từ đó.

(gợi mở) Tìm những từ hai tiếng mà tiếng giả đứng sau, chỉ một người hay một nhóm người cùng làm một việc. Thử thay giả bằng người: từ ấy có đọc lên đúng nghĩa không? Hỏi thêm bố mẹ nếu cần.

Nhớ Bài 4 — cô chép lại câu định nghĩa ở Tri thức ngữ văn Bài 4:

Tiếng giả cũng có "người anh em đồng âm".

2.Xác định từ ghép và từ láy trong những từ sau: mặt mũi, xâm phạm, lo sợ, tài giỏi, vội vàng, gom góp, hoảng hốt, đền đáp. Cho biết cơ sở để xác định như vậy.

Cô chép lại định nghĩa ở Tri thức ngữ văn Bài 1:

(gợi mở) Với mỗi từ, tách hai tiếng ra: từng tiếng đứng một mình có nghĩa không? Hai tiếng có lặp lại âm đầu hay vần không? Có từ vừa lặp âm đầu, vừa có hai tiếng đều có nghĩa — với những từ ấy, em hỏi thêm: hai tiếng quan hệ với nhau về nghĩa, hay chỉ về âm?

3.Chỉ ra cụm động từ và cụm tính từ trong những cụm từ sau: chăm làm ăn, xâm phạm bờ cõi, cất tiếng nói, lớn nhanh như thổi, chạy nhờ. Chọn một cụm động từ, một cụm tính từ và đặt câu với mỗi cụm từ được chọn.

Nhớ Bài 3 — cô chép lại câu đầu của hai hộp 📌 ở Thực hành tiếng Việt Bài 3:

(gợi mở) Với mỗi cụm, tìm từ bỏ đi thì cụm mất hết nghĩa chính — đó là trung tâm. Trung tâm chỉ hoạt động → cụm động từ; chỉ đặc điểm, tính chất → cụm tính từ. Đọc lại câu văn có cụm ấy trong truyện để biết từ trung tâm đang được dùng theo nghĩa nào.

4.Nêu biện pháp tu từ được dùng trong những cụm từ sau: lớn nhanh như thổi, chết như ngả rạ. Vận dụng biện pháp tu từ này để nói về một sự vật hoặc hoạt động được kể trong truyện Thánh Gióng.

(gợi mở) Đọc to hai cụm, tìm chữ nối hai vế. Vế sau là một hình ảnh quen thuộc với người làm ruộng, người chơi bóng bay — nó giúp em hình dung vế trước thế nào? Đọc lại chú thích chết như ngả rạ ở Phần 4 (cô chép dưới đây).

4. Văn bản 2. Sơn Tinh, Thuỷ Tinh

Sau chặng này, em tóm lược được cốt truyện theo chuỗi nguyên nhân – kết quả, chỉ ra được những đặc điểm khiến hai nhân vật được coi là thần, nhận ra cuộc thi kén rể đặc biệt ở đâu, và nói được truyện lí giải hiện tượng tự nhiên nào.

SGK trang 10 – 12.

4.1. Trước khi đọc

1.Đối với cuộc sống của con người, tuỳ từng thời điểm cụ thể, các hiện tượng tự nhiên có thể bộc lộ một trong hai mặt: ích lợi và tác hại. Nêu một số ích lợi và tác hại của các hiện tượng đó.

(gợi mở) Chọn hai hiện tượng em gặp nhiều: mưa và nắng. Mưa vừa đủ thì cây cối thế nào? Mưa quá nhiều thì sao? Nắng cũng vậy.

2.Hãy nêu những hoạt động của con người nhằm hạn chế tác hại của các hiện tượng tự nhiên mà em biết.

(gợi mở) Nghĩ tới những việc người lớn làm trước mùa mưa bão, hoặc những công trình em từng thấy ở ven sông, ven biển.

4.2. Trong khi đọc

Cô chia truyện làm năm phần. SGK có 3 thẻ 🔎 cho truyện này, mỗi thẻ hiện ra đúng chỗ em cần dừng lại.

Phần 1. Vua Hùng kén rể

Phần 2. Hai chàng trai đến cầu hôn

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 11 vẽ: trong điện của Vua Hùng, vua ngồi trên ngai giữa, hai bên có quân hầu. Bên trái là Sơn Tinh khoác áo choàng đỏ, đội mũ lông chim xanh, giơ tay về phía dãy núi đá vàng nâu đang nhô lên; bên phải là Thuỷ Tinh mặc áo vảy xanh, cầm cây đinh ba vàng, phía sau là sóng nước cuộn trắng, mưa và tia chớp vàng.

Phần 3. Điều kiện của Vua Hùng

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Ai đến trước?

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Núi và nước

Từ khó trong phần này:

4.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Các sự kiện trong một câu chuyện dân gian thường được kết nối với nhau bởi quan hệ nguyên nhân và kết quả. Hãy tóm lược cốt truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh theo chuỗi quan hệ nguyên nhân – kết quả và thể hiện chuỗi quan hệ đó theo mẫu sau:

Sơ đồ trong SGK trang 12: bốn ô nối tiếp nhau bằng mũi tên, nhãn phía trên lần lượt là "Nguyên nhân", "Kết quả/ Nguyên nhân", "Kết quả/ Nguyên nhân".

Mẫu của SGK, cô xếp dọc cho dễ đọc trên điện thoại (mỗi ô nối ô sau bằng một mũi tên ↓):

1. Nguyên nhân: Vua Hùng tổ chức kén rể. ↓
2. Kết quả/ Nguyên nhân: Hai chàng trai tài giỏi cùng đến thi tài, không ai chịu thua ai. ↓
3. Kết quả/ Nguyên nhân: Vua Hùng ra điều kiện ai mang sính lễ đến trước thì gả con gái cho. ↓
4. … (em viết tiếp)

(gợi mở) Mỗi ô là kết quả của ô trước và nguyên nhân của ô sau. Từ ô thứ ba, em hỏi: vì vua ra điều kiện ấy nên chuyện gì xảy ra? Vì chuyện đó nên chuyện gì xảy ra tiếp? Đi tới tận câu cuối truyện.

2.Trong câu chuyện này, những nhân vật nào được gọi là thần? Hãy chỉ ra những đặc điểm khiến cho họ được coi là những vị thần.

(gợi mở) Tìm những chữ thần, Thần… trong truyện: chữ ấy gọi ai? Rồi tìm những việc hai nhân vật ấy làm được mà người thường không làm được.

3.Cuộc thi tài kén rể trong câu chuyện này có gì đặc biệt?

(gợi mở) Người thi là ai, tài năng hai bên thế nào? Vua chọn rể bằng cách nào — thi sức khoẻ, thi tài, hay một điều kiện khác? Lễ vật em vừa tô sáng ở bài C1 có dễ tìm không, và là sản vật của núi rừng hay của biển?

4.Sơn Tinh phải giao tranh với Thuỷ Tinh vì lí do gì? Ai là người thắng cuộc và vì sao người thắng cuộc xứng đáng được xem là một anh hùng?

(gợi mở) Ba vế, ba chỗ tìm: Phần 4 (vì sao đánh), Phần 5 (ai thắng), và cách người thắng đánh trận — có nao núng không, bảo vệ những ai?

5.Chủ đề của truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh là gì?

(gợi mở) Như ở Thánh Gióng, em gói lại trong một câu: truyện kể về cuộc chiến giữa ai với ai, người xưa muốn nói gì về sức mạnh của con người trước thiên nhiên?

6.Truyền thuyết cũng thường lí giải nguồn gốc các sự vật, hiện tượng hoặc nguyên nhân của một hiện tượng thời tiết trong năm. Truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh lí giải hiện tượng tự nhiên nào? Theo tác giả dân gian, nguyên nhân hiện tượng tự nhiên đó là gì?

(gợi mở) Đọc lại đoạn cuối, chữ Từ đó: việc gì xảy ra hằng năm? Vì sao Thuỷ Tinh làm thế?

7.Thử tưởng tượng em là Thuỷ Tinh và nêu những suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật sau khi bị thua cuộc.

4.4. Viết kết nối với đọc

Đây là tưởng tượng của nhà thơ Nguyễn Nhược Pháp về hình ảnh Sơn Tinh và Thuỷ Tinh:

✎Điều này cho thấy, từ những thông tin về nhân vật trong câu chuyện, mỗi chúng ta có thể tưởng tượng ra ngoại hình của nhân vật Sơn Tinh, Thuỷ Tinh theo cách riêng. Hãy ghi lại tưởng tượng của em bằng một đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu).

1. Chọn tả một nhân vật hay cả hai. Nhà thơ tả mắt, râu, con vật cưỡi — em có thể tả khác: dáng người, trang phục, giọng nói.
2. Dựa vào tài năng, hành động của nhân vật trong truyện: người "bốc từng quả đồi" thì đôi tay thế nào? Người "hô mưa, gọi gió" thì giọng ra sao?
3. Tưởng tượng thoải mái, nhưng mỗi nét em tả nên có một lí do trong truyện.
4. Viết thành một đoạn: 5 – 7 câu, câu cuối nói em thích hình ảnh ấy vì sao.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 13): Dấu câu; nghĩa của từ ngữ; biện pháp tu từ

Sau chặng này, em chỉ ra được dấu chấm phẩy trong đoạn văn và nói được công dụng của nó, giải thích được nghĩa của một số từ có yếu tố thuỷ, hiểu hai thành ngữ trong truyện, và tìm được những câu văn có điệp ngữ.

Câu hỏi của SGK

1.Tìm và cho biết công dụng của dấu chấm phẩy trong đoạn văn sau:

(gợi mở) Tìm từng dấu chấm phẩy. Ở mỗi chỗ, đọc phần đứng trước và phần đứng sau nó: mỗi phần đã có dấu phẩy bên trong chưa? Hai phần ấy cùng kể một loại việc (tài lạ) hay kể hai chuyện khác hẳn nhau?

2.Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) có dùng dấu chấm phẩy.

(gợi mở) Chọn một đề tài có nhiều thứ để kể theo nhóm: góc học tập, vườn nhà bà, một phiên chợ. Câu có dấu chấm phẩy là câu kể nhiều nhóm, mỗi nhóm có dấu phẩy bên trong — giống câu mẹ đi chợ ở chặng 1.

3.Trong truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, nhân vật Thuỷ Tinh còn được gọi là "Thần Nước". Trong tiếng Việt, nhiều từ có yếu tố thuỷ có nghĩa là "nước". Tìm một số từ có yếu tố thuỷ được dùng theo nghĩa như vậy và giải thích ngắn gọn nghĩa của những từ đó.

(gợi mở) Nghĩ tới những thứ gắn với sông, biển, nước: nghề, người làm việc, loài vật, hiện tượng, công trình. Rồi thử thay thuỷ bằng nước để giải thích nghĩa.

4.Giải thích nghĩa của các thành ngữ sau: hô mưa gọi gió, oán nặng thù sâu. Trong mỗi thành ngữ, các từ ngữ được sắp xếp theo kiểu: hô – gọi, mưa – gió, oán – thù, nặng – sâu. Hãy tìm thêm một số thành ngữ được tạo nên bằng cách tương tự.

Cô chép lại hai câu có hai thành ngữ ấy trong truyện:

(gợi mở) Nghĩa: Thuỷ Tinh làm được gì với mưa, gió? Mối oán thù "nặng", "sâu" thì to hay nhỏ, dễ quên hay khó quên? Tìm thêm: thành ngữ có bốn tiếng, tiếng 1 đi cặp với tiếng 3, tiếng 2 đi cặp với tiếng 4. Hỏi ông bà, bố mẹ những câu họ hay nói.

5.Tìm những câu văn có sử dụng biện pháp tu từ điệp ngữ trong văn bản Sơn Tinh, Thuỷ Tinh (Huỳnh Lý kể) và nêu tác dụng của biện pháp tu từ này.

(gợi mở) Đọc to từng câu, nghe xem có từ ngữ nào vang lên hai, ba lần gần nhau không. Rồi hỏi: lặp như thế, người nghe chú ý vào điều gì?

6. Văn bản 3. Ai ơi mồng 9 tháng 4 (Anh Thư)

Sau chặng này, em nói được văn bản thuật lại sự kiện gì, xếp được các hoạt động của hội Gióng theo trình tự thời gian, nối được các địa điểm của lễ hội với chi tiết trong truyện Thánh Gióng, và chỉ ra được những hình ảnh, hoạt động mang ý nghĩa tượng trưng.

SGK trang 14 – 15.

6.1. Khởi động (gợi mở)

6.2. Đọc văn bản

Từ khó của đoạn mở đầu:

Từ khó của đoạn tiếp theo:

Từ khó của đoạn tiếp theo:

Đoạn tiếp theo có 9 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ (mặt sau là chú thích của SGK).

6.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Văn bản này thuật lại sự kiện gì?

(gợi mở) Đọc câu cuối của đoạn mở đầu và nhan đề: sự kiện ấy tên là gì, còn có tên nào khác?

2.Đoạn mở đầu của văn bản nêu rõ những thông tin gì?

(gợi mở) Đoạn có ba câu. Với mỗi câu, em đặt một câu hỏi mà câu ấy trả lời được.

3.Hội Gióng diễn ra ở những địa điểm nào? Những địa điểm đó nhắc em nhớ đến các chi tiết nào trong truyền thuyết Thánh Gióng?

(gợi mở) Tìm tên từng nơi và cái đuôi giải thích đi sau tên ấy. Với mỗi nơi, hỏi: truyện Thánh Gióng có kể một chuyện xảy ra ở đây không?

4.Hãy tóm tắt tiến trình diễn ra hội Gióng bằng một bảng với các nội dung: thứ tự, thời gian, không gian, sự kiện, người tham gia.

(gợi mở) Dùng thứ tự em vừa xếp khi đọc. Mỗi dòng là một chặng của lễ hội: ngày nào, ở đâu (đền nào, cánh đồng, đường rước), làm gì, ai tham gia. Chỗ nào bài viết không nói rõ thì em ghi "không nói rõ", đừng tự thêm.

5.Một số hình ảnh, hoạt động trong lễ hội được tác giả bài viết giải thích rõ ý nghĩa tượng trưng. Tìm và liệt kê các hình ảnh, hoạt động đó.

(gợi mở) Tìm những chữ báo hiệu một thứ này đại diện cho thứ khác: tượng trưng cho, là, mô phỏng. Chữ ấy đứng sau hình ảnh, hoạt động nào?

6.Theo tác giả bài viết, lễ hội Gióng có ý nghĩa, giá trị gì?

(gợi mở) Đọc đoạn cuối bài. Câu không chỉ… mà còn… nói hai điều lễ hội đem lại cho người xem. Câu cuối nói lễ hội được gìn giữ như thứ gì?

7. Viết: Viết bài văn thuyết minh thuật lại một sự kiện

Sau chặng này, em biết bài thuyết minh thuật lại một sự kiện cần những gì, nhận ra người viết bài tham khảo sắp xếp diễn biến theo trình tự thời gian và chọn chi tiết tiêu biểu, phân biệt được người tường thuật tham gia hay chỉ chứng kiến, rồi tự lập được dàn ý cho sự kiện của em.

SGK trang 16 – 19.

SGK viết: "Trong cuộc sống, nhiều khi chúng ta cần trình bày, cung cấp thông tin hay giải thích về sự vật, hiện tượng dưới dạng một văn bản. Kiểu văn bản đó được gọi là văn bản thuyết minh (thuộc loại văn bản thông tin). Bài Ai ơi mồng 9 tháng 4 là văn bản thuyết minh thuật lại một sự kiện (một lễ hội dân gian). Em hãy viết bài văn thuyết minh thuật lại một sự kiện (một sinh hoạt văn hoá như: lễ hội dân gian, hội chợ xuân,…) mà em đã tìm hiểu, quan sát hoặc trực tiếp tham gia."

7.1. Phân tích bài viết tham khảo Hội chợ xuân ở trường tôi

SGK ghi bên lề bài viết năm ý; cô đặt mỗi ý ngay sau đoạn văn mà nó đứng cạnh trong SGK.

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 1: Người tường thuật ngôi thứ nhất số ít ("tôi").

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 2: Giới thiệu hội chợ xuân (bối cảnh, mục đích,…).

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn 3 (trong SGK, đoạn 3 là cả hai khung vừa đọc): Sắp xếp các chi tiết hợp lí (theo trình tự thời gian trước – sau, không gian trung tâm – xung quanh). — Tập trung vào một số chi tiết tiêu biểu, hấp dẫn (lễ khai mạc, màn sân khấu hoá,…).

📝 Ghi chú bên lề (SGK), cạnh đoạn cuối: Thể hiện đánh giá, cảm nghĩ của người viết.

7.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Cung cấp thông tin xác thực, đầy đủ, mới mẻ, hữu ích cho người đọc về sự kiện. Người đọc: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến sự kiện được tường thuật trong bài viết.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Lựa chọn đề tài. SGK: "Hãy nhớ lại một sự kiện (một sinh hoạt văn hoá) mà em trực tiếp tham gia hoặc tìm hiểu, quan sát được qua các phương tiện thông tin." Một số đề tài SGK gợi ý: Hội chợ sách; Hội chợ hoa xuân ở thành phố, làng quê của em; Lễ hội dân gian (hội Đền Hùng, hội Gióng, hội làng,…); Hội khoẻ Phù Đổng ở trường hoặc địa phương em.

b. Tìm ý. SGK: "Sau khi đã lựa chọn được sự kiện định tường thuật, hãy tìm ý cho bài viết bằng một số hoạt động sau:" — hồi tưởng và ghi lại vắn tắt: thời gian, địa điểm diễn ra sự kiện; hoạt động chính (trình tự, kết quả của hoạt động); ý nghĩa của sự kiện. Sưu tầm các đồ vật có thể minh hoạ, gợi ấn tượng về sự kiện: vật lưu niệm, lô-gô, huy hiệu, tranh ảnh, đoạn phim ngắn,…

c. Lập dàn ý (khung của SGK — em điền ý của mình vào):

• Mở bài: Giới thiệu sự kiện (không gian, thời gian, mục đích tổ chức sự kiện).
• Thân bài: Tóm tắt diễn biến của sự kiện theo trình tự thời gian.
  • Những nhân vật tham gia sự kiện.
  • Các hoạt động chính trong sự kiện; đặc điểm, diễn biến của từng hoạt động.
  • Hoạt động để lại ấn tượng sâu sắc nhất.
• Kết bài: Nêu ý nghĩa của sự kiện và cảm nghĩ của người viết.

Bước 2 — Viết bài

SGK: "Khi viết bài, cần bám sát dàn ý đã lập. Ngoài ra, cần chú ý thêm:"

• Chọn ngôi tường thuật phù hợp, thống nhất. Trong bài thuyết minh này, em sẽ dùng ngôi thứ nhất (có thể số ít hoặc số nhiều) để tường thuật.
• Thuyết minh về sự kiện một cách chi tiết và có trình tự. Cần cung cấp cho người đọc các thông tin về bối cảnh, nhân vật tham gia, diễn biến của sự kiện (nên theo trình tự thời gian).
• Cần biểu lộ cảm xúc, đánh giá của em về sự kiện một cách ngắn gọn.

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

SGK có một bảng sáu yêu cầu để em tự rà bài. Mở bảng khi em đã viết xong bài.

Dòng đầu của bảng dặn: "Rà soát để thống nhất về ngôi tường thuật (đại từ nhân xưng)." Mình tập rà thử trên bài tham khảo.

8. Nói và nghe: Kể lại một truyền thuyết

Sau chặng này, em chọn được truyền thuyết để kể, tóm tắt được các sự việc chính theo trình tự, chọn được giọng kể hợp với truyền thuyết, và biết điều nên làm, điều nên tránh khi kể.

SGK trang 20 – 21.

SGK viết: "Truyền thuyết cũng như các truyện dân gian khác được lưu truyền nhờ lời kể, bằng lời kể. Nếu muốn kể hoặc được yêu cầu kể một truyền thuyết đã đọc, đã nghe, em sẽ thực hiện như thế nào?"

Mục đích nói: Kể lại một truyền thuyết, giúp người nghe hiểu được cốt truyện và ý nghĩa của truyện. Người nghe: Thầy cô, các bạn, người thân và những người quan tâm đến truyền thuyết em kể.

8.1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói (SGK)

• Chọn truyền thuyết và ngôi kể: Nên chọn truyền thuyết mà em yêu thích, có nội dung hấp dẫn, giàu ý nghĩa, có độ dài vừa phải. Nếu được chỉ định kể lại một truyền thuyết cụ thể, hãy đọc kĩ để nắm được các sự kiện, chi tiết tiêu biểu. Chọn ngôi kể là ngôi thứ ba (giống như ở truyền thuyết mà em đã đọc hoặc đã nghe).
• Tóm tắt câu chuyện: ghi các sự việc chính của câu chuyện theo một trật tự hợp lí (thường theo trình tự thời gian trước – sau, quan hệ nguyên nhân – kết quả) để dễ dàng ghi nhớ và kể lại.
• Xác định từ ngữ then chốt và giọng kể thích hợp: nhớ chính xác các từ ngữ chỉ thời gian, địa điểm diễn ra câu chuyện; xác định đúng những lời nói quan trọng của nhân vật để không bỏ qua khi kể lại; chọn giọng kể phù hợp với nội dung của câu chuyện (sôi nổi, hào hứng, trầm lắng,…).

b. Tập luyện (SGK): Tập luyện một mình hoặc cùng bạn bè, người thân. Thử nhiều cách khác nhau để tìm ra cách kể tốt nhất. Có thể lựa chọn và sử dụng thêm các phương tiện hỗ trợ nếu thấy cần thiết (âm nhạc, tranh ảnh, bản trình chiếu, đạo cụ,…).

8.2. Trình bày bài nói (SGK)

SGK: "Ngoài một số kĩ năng trình bày đã được học ở các bài trước, em cần chú ý thêm một số điều sau:"

• Với truyền thuyết, giọng kể phù hợp nhất là trang nghiêm nhưng cũng có lúc cần thay đổi linh hoạt cho phù hợp với nội dung câu chuyện (tình cảm, hào sảng, trầm lắng,…). Khi kể, sử dụng hợp lí ngôn ngữ cơ thể (động tác, điệu bộ, khẩu hình, nét mặt,…) để tăng thêm tính sinh động, hấp dẫn của truyện kể.
• Không nên kể dàn trải mà nên tập trung vào những sự việc quan trọng; chú ý cách chuyển tiếp giữa các sự việc để tạo sự kết nối liền mạch của câu chuyện em kể.
• Ở một số truyền thuyết, kết thúc của câu chuyện có thể chỉ dẫn đến một địa danh, một sự vật, hiện tượng,… nào đó vẫn tồn tại trong cuộc sống hôm nay. Nên chuẩn bị một số tranh, ảnh, đoạn phim ngắn,… về địa danh, sự vật, hiện tượng đó để bài nói của em thêm hấp dẫn.

8.3. Sau khi nói (bảng của SGK)

9. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em đặt được Thánh Gióng và Sơn Tinh, Thuỷ Tinh cạnh nhau để tổng kết các yếu tố của truyền thuyết, và tự trả lời được câu hỏi về tên Hội khoẻ Phù Đổng.

SGK trang 21.

1.Thảo luận về các đặc điểm của truyền thuyết và hoàn thiện bảng theo mẫu sau:

Bảng mẫu của SGK có ba cột: STT – Các yếu tố – Đặc điểm, năm dòng: Chủ đề, Nhân vật, Cốt truyện, Lời kể, Yếu tố kì ảo. Em điền ngay trong bảng của em ở dưới (cô thêm cột ví dụ).

(gợi mở) Với mỗi yếu tố, em làm hai việc: nói đặc điểm chung (lật các thẻ nhớ lại ngay dưới trước), rồi tìm một ví dụ trong Thánh Gióng hoặc Sơn Tinh, Thuỷ Tinh.

2.Sưu tầm một số bản kể khác của các truyền thuyết đã học. So sánh và nêu nhận xét về sự giống và khác nhau (sự kiện, chi tiết,…) giữa các bản kể.

(gợi mở) Mục Em có biết? sau truyện Thánh Gióng nói truyện có "một số dị bản", và chú thích về roi sắt gãy kể một dị bản khác (bỏ roi ở làng Cáo hay Xuân Tảo, xuống Hồ Tây tắm rồi về Sóc Sơn). Hỏi thư viện, bố mẹ tìm thêm một bản kể; so ở hai điểm: sự việc chính có giống không, chi tiết nào khác.

3.Tìm hiểu, giới thiệu một tác phẩm thơ hoặc vở kịch thể hiện nội dung truyện Thánh Gióng và nội dung truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh.

(gợi mở) Hỏi thầy cô, thư viện, bố mẹ: có bài thơ, vở kịch nào kể lại chuyện Thánh Gióng, chuyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh không? Ghi tên tác phẩm, tác giả, nói về truyện nào, và một chi tiết em thích.

4.Theo em, vì sao hội thi thể thao trong nhà trường phổ thông thường được đặt tên là Hội khoẻ Phù Đổng?

(gợi mở) Thánh Gióng quê ở đâu, được vua phong là gì? Gióng lớn lên thế nào, khoẻ ra sao? Một hội thi thể thao của học sinh muốn các em trở nên như thế nào?

10. Thực hành đọc: Bánh chưng, bánh giầy

Sau chặng này, em tự đọc một truyền thuyết mới, nêu được hoàn cảnh và sự kiện được kể, chỉ ra được những điểm khác nhau giữa Lang Liêu và các anh em, nói được ý nghĩa của hai thứ bánh và những truyền thống tốt đẹp mà truyện ca ngợi.

SGK trang 22 – 23.

Phần 1. Vua Hùng muốn truyền ngôi

Từ khó trong phần này:

Phần 2. Người buồn nhất

Từ khó trong phần này:

Phần 3. Giấc mộng

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Ngày lễ Tiên vương

Phần này có 7 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ (mặt sau là chú thích của SGK).

Câu hỏi của cô (SGK không in câu hỏi cho phần này — cô đặt theo ba điều SGK dặn chú ý)

(gợi mở) Hoàn cảnh và sự kiện: Vua Hùng muốn làm việc gì, đặt ra điều kiện gì? Sự kiện chính của truyện là gì? Làm bài T3 ngay dưới để xếp lại các sự việc.

(gợi mở) Nhân vật Lang Liêu: Dùng bài T1 — Lang Liêu khác các anh em ở hoàn cảnh và ở công việc thế nào? Khi được thần báo mộng, Lang Liêu đã suy nghĩ và làm bánh ra sao (tìm các chữ mừng thầm, ngẫm nghĩ, chọn, vo thật sạch)?

(gợi mở) Truyền thống tốt đẹp: Đọc câu cuối truyện: từ đấy nước ta chăm nghề gì, có tục gì? Lời vua giải thích lá gói ngoài, mĩ vị để trong có ý gì về cách con người sống với nhau?