Bài 4. Quê hương yêu dấu

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 4 có những văn bản nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi suốt cả bài.

Năm câu đố của Bài 4 — em đoán thử trước, rồi lật thẻ xem đáp án nằm ở chặng nào:

Bài học mở đầu bằng hai dòng thơ:

Phần giới thiệu của SGK viết: "Cây có cội, nước có nguồn, con người có quê hương. Quê hương là nơi tổ tiên, ông bà, cha mẹ ta đã sinh sống."

Bài có ba văn bản đọc: Chùm ca dao về quê hương đất nước, Chuyện cổ nước mình (Lâm Thị Mỹ Dạ), Cây tre Việt Nam (Thép Mới), và bài thực hành đọc Hành trình của bầy ong (Nguyễn Đức Mậu).

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em đếm được tiếng, tìm được vần và phân biệt được thanh bằng – thanh trắc trong một cặp lục bát; biết lục bát biến thể là gì; phân biệt được từ đồng âm với từ đa nghĩa; nhận ra một hoán dụ đơn giản.

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Chùm ca dao về quê hương đất nước

Sau chặng này, em chỉ ra được số tiếng, vần, nhịp, thanh của một cặp lục bát trong ca dao, chỉ ra được chỗ "biến thể" của bài ca dao 3, và nói được tình cảm của tác giả dân gian với quê hương.

SGK trang 90 – 91.

2.1. Trước khi đọc

1.Với em, nơi đâu là quê hương yêu dấu? Nếu có thể nói những ấn tượng đẹp đẽ và sâu sắc nhất về quê hương, em sẽ nói điều gì?

(gợi mở) Quê hương có thể là nơi em sinh ra, nơi ông bà em sống. Chọn một cảnh, một món ăn hoặc một âm thanh em nhớ nhất.

2.Em thích bài thơ nào viết về quê hương? Hãy đọc diễn cảm một vài câu trong bài thơ đó.

(gợi mở) Có thể là một bài em học ở tiểu học, hoặc một bài hát ru của bà.

2.2. Trong khi đọc

SGK không đặt thẻ 🔎 bên lề ba bài ca dao. Cô chia làm ba chặng nhỏ, mỗi bài một chặng; từ khó của bài nào em lật thẻ ngay trước bài ấy.

Bài ca dao 1

Từ khó (mặt sau là chú thích của SGK):

Bài ca dao 2

Từ khó:

Bài ca dao 3

Từ khó:

Tranh trong SGK trang 91 là bức Thuyền trên sông Hương, tranh sơn dầu của Tô Ngọc Vân, vẽ: nhiều chiếc thuyền mui nâu đậu san sát bên bờ sông nước xanh rêu; phía trước, một người mặc áo trắng, quần xanh đứng chống sào trên chiếc thuyền nhỏ; trên bờ có người qua lại.

2.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Đọc các bài ca dao 1, 2 và cho biết: Mỗi bài ca dao có mấy dòng? Cách phân bố số tiếng trong các dòng cho thấy đặc điểm gì của thơ lục bát?

(gợi mở) Đếm số tiếng từng dòng, ghi con số bên cạnh. Rồi đối chiếu với ý thứ nhất về thơ lục bát trong Tri thức ngữ văn (cô chép lại dưới đây): các dòng được sắp xếp thế nào?

2.Đối chiếu với những điều được nêu trong mục Tri thức ngữ văn ở đầu bài học, hãy xác định cách gieo vần, ngắt nhịp và phối hợp thanh điệu trong các bài ca dao 1 và 2.

1. Vần: tìm tiếng cuối dòng sáu, rồi tiếng thứ sáu của dòng tám ngay dưới; tìm tiếng cuối dòng tám, rồi tiếng cuối dòng sáu tiếp theo.
2. Nhịp: đọc to, gạch một nét ở chỗ em ngừng hơi.
3. Thanh: khoanh tiếng thứ tư, thứ sáu, thứ tám của mỗi dòng; ghi B hay T.

3.So với hai bài ca dao đầu, bài ca dao 3 là bài lục bát biến thể. Hãy chỉ ra tính chất biến thể của thể thơ lục bát trong bài ca dao này trên các phương diện: số tiếng trong mỗi dòng, cách gieo vần, cách phối hợp thanh điệu,…

(gợi mở) Làm lại ba bước của câu 2 cho bài 3. Chỗ nào không khớp với luật thì đó là chỗ biến thể. Bắt đầu từ số tiếng của hai dòng đầu.

4.Trong cụm từ mặt gương Tây Hồ, tác giả dân gian đã sử dụng biện pháp tu từ nào? Hãy nêu tác dụng của biện pháp tu từ đó.

(gợi mở) Mặt hồ có phải là một tấm gương thật không? Vì sao người xưa lại gọi mặt hồ bằng tên của một vật khác? Hai thứ ấy giống nhau ở điểm nào? Nhớ lại định nghĩa em đã học ở Bài 2.

5.Nêu cảm nhận của em về tình cảm tác giả dân gian gửi gắm trong lời nhắn gửi: Ai ơi, đứng lại mà trông. Hãy tìm một số câu ca dao có sử dụng từ ai hoặc có lời nhắn Ai ơi…

(gợi mở) Người nói muốn người nghe làm gì? Vì sao phải "đứng lại" mới "trông" được? Phần tìm ca dao: hỏi ông bà, bố mẹ những câu ca dao họ thuộc, nghe xem câu nào có tiếng ai.

6.Bài ca dao 3 đã sử dụng những từ ngữ, hình ảnh nào để miêu tả thiên nhiên xứ Huế? Những từ ngữ, hình ảnh đó giúp em hình dung như thế nào về cảnh sông nước nơi đây?

(gợi mở) Tìm những từ chỉ con đò đi đâu; tìm những gì em thấy và nghe ở dòng 3, dòng 4. Rồi nhắm mắt hình dung: lúc ấy là ngày hay đêm, ồn ào hay yên tĩnh?

7.Các bài ca dao trữ tình thường bộc lộ trực tiếp tình cảm, cảm xúc của con người. Qua chùm ca dao trên, em cảm nhận được gì về tình cảm của tác giả dân gian đối với quê hương đất nước?

(gợi mở) Ba bài nói về ba vùng đất khác nhau. Người xưa kể tên từng nơi, từng cảnh — người không yêu có nhớ tên từng nơi như thế không? Tìm từ ngữ nói thẳng ra tình cảm ở bài 3.

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nghĩ của em về một danh lam thắng cảnh của quê hương đất nước.

1. Chọn một nơi em biết rõ — nơi em đã đến, hoặc đã xem nhiều tranh ảnh (Hồ Tây, chùa Tam Thanh, sông Hương… hay một cảnh đẹp ở quê em).
2. Ghi ba điều em thấy, nghe, cảm thấy ở nơi ấy — như bài ca dao 1 có tiếng chuông, khói sương, nhịp chày.
3. Nói rõ cảm nghĩ: em thích, tự hào, nhớ… và vì sao.
4. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, viết liền, 5 – 7 câu.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 92): Từ đồng âm và từ đa nghĩa

Sau chặng này, em phân biệt được từ đồng âm với từ đa nghĩa bằng câu hỏi "các nghĩa có liên quan với nhau không?", và giải thích được nghĩa của từ trong câu.

Câu hỏi của SGK

1.Trong ba trường hợp sau, ta có một từ bóng đa nghĩa hay có các từ bóng đồng âm với nhau? Giải thích nghĩa của từ đó trong từng trường hợp.

a. Lờ đờ bóng ngả trăng chênh
   Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non.

b. Bóng đã lăn ra khỏi đường biên dọc.

c. Mặt bàn được đánh véc-ni thật bóng.

(gợi mở) Làm bước 1 cho từng câu: câu a — cái gì "ngả" dưới trăng? Câu b — cái gì "lăn"? Câu c — mặt bàn đánh véc-ni thì trông thế nào? Rồi làm bước 2.

2.Phân biệt nghĩa của các từ in đậm trong những trường hợp sau. Theo em, đó có phải là những từ đồng âm hay không? Vì sao?

a. – Đường lên xứ Lạng bao xa?
   – Những cây mía óng ả này chính là nguyên liệu để làm đường.

b. – Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát.
   Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, cũng bát ngát mênh mông.
   (Ca dao)
   – Tôi mua cái bút này với giá hai mươi nghìn đồng.

(gợi mở) Làm bước 1: nhìn các từ đi kèm để đoán nghĩa của mỗi từ đường, mỗi từ đồng. Rồi làm bước 2 cho từng cặp.

3.Nghĩa của từ trái trong những trường hợp dưới đây có liên quan với nhau không? Vì sao?

a. Cây xoài trước sân nhà em có rất nhiều trái.

b. Bố vừa mua cho em một trái bóng.

c. Cách một trái núi với ba quãng đồng.

(gợi mở) Hình dung hình dáng của ba thứ: quả xoài, quả bóng, ngọn núi nhìn từ xa. Chúng có chung một nét nào về hình dáng không?

4.Xác định từ cổ đa nghĩa và từ cổ đồng âm với từ đa nghĩa đó trong ba câu sau:

a. Con cò có cái cổ cao.

b. Con quạ tìm cách uống nước trong một chiếc bình cao cổ.

c. Phố cổ tạo nên vẻ đẹp riêng của Hà Nội.

(gợi mở) Cổ con cò ở chỗ nào trên thân con cò? Cổ bình ở chỗ nào trên cái bình? Còn phố cổ — em thử thay cổ bằng một từ khác mà câu vẫn đúng nghĩa.

5.Hãy giải thích nghĩa của từ nặng trong câu ca dao: Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non.

Tìm thêm một số ví dụ có từ nặng được dùng với nghĩa khác.

(gợi mở) "Tình" có cân được bằng cân không? Vậy nặng tình nói về điều gì — tình cảm ít hay nhiều, nông hay sâu? Phần sau: em nghĩ tới những lúc trong ngày em nghe người lớn nói chữ nặng — ở nhà, ở trường, ở chợ… Mỗi lúc ấy, nặng có còn là "cân lên thấy nhiều cân" không?

4. Văn bản 2. Chuyện cổ nước mình (Lâm Thị Mỹ Dạ)

Sau chặng này, em chỉ ra được dấu hiệu thể thơ lục bát trong bài, nhận ra những câu chuyện cổ ẩn trong lời thơ, và nói được vì sao nhà thơ yêu chuyện cổ.

SGK trang 93 – 94.

4.1. Trước khi đọc

1.Em biết những câu chuyện cổ nào của nước ta?

(gợi mở) Kể tên ba chuyện — chuyện bà kể, chuyện em đọc, chuyện em xem trên phim.

2.Em thích những nhân vật nào trong các câu chuyện đó? Vì sao?

(gợi mở) Chọn một nhân vật và một việc nhân vật ấy làm khiến em thích.

4.2. Trong khi đọc

Bài thơ có 7 khổ. SGK có 1 thẻ 🔎 cho bài thơ này; cô đặt nó ở cuối bài, kèm một bài tô sáng.

Từ khó (mặt sau là chú thích của SGK):

Từ khó trong khổ sau:

Tranh trong SGK trang 94 vẽ: một cô gái mặc áo tím, khăn vấn, thắt lưng hồng, đang giơ hai tay lên như bước ra từ vầng mây trắng cuộn xoắn; bên dưới là quả thị vàng và chiếc lá xanh.

4.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Bài thơ được viết theo thể thơ nào? Cho biết những dấu hiệu giúp em nhận ra thể thơ đó.

(gợi mở) Dùng lại bốn ý trong hộp 📌 Thơ lục bát: số tiếng, vần, thanh, nhịp. Mỗi ý em dẫn một dòng thơ làm bằng chứng. Bài C1 em vừa làm là bằng chứng cho ý về vần.

2.Qua lời thơ, em nhận thấy bóng dáng của những câu chuyện cổ nào? Tìm từ ngữ, hình ảnh gợi liên tưởng đến những câu chuyện đó.

(gợi mở) Dò từng khổ tìm một đồ vật hoặc một việc làm mà em đã gặp trong một chuyện cổ. Mỗi thứ ấy gợi em nhớ chuyện nào? Khổ nào có chữ "tích"?

3.Chuyện cổ đã kể với nhà thơ những điều gì về vẻ đẹp tình người?

(gợi mở) Khổ 1 và khổ 4 có nhiều từ khen con người. Chép ra những từ ấy (lật thẻ độ lượng, đa tình, đa mang nếu em quên nghĩa).

4.

Tình cảm của nhà thơ với những câu chuyện cổ được thể hiện như thế nào qua hai dòng thơ trên?

(gợi mở) "Nhận mặt" là nhận ra người thân mình chưa từng gặp. Chuyện cổ giúp nhà thơ làm được điều đó — vậy nhà thơ thấy chuyện cổ quý hay không quý? Từ nào trong dòng đầu nói tình cảm ấy?

5.

Hai dòng thơ trên gợi cho em những suy nghĩ gì?

(gợi mở) Câu hỏi mở. "Đời sau" là ai — có phải là em không? Chọn một chuyện cổ em biết và nói nó dạy em điều gì.

6.Vì sao với nhà thơ, những câu chuyện cổ "Vẫn luôn mới mẻ rạng ngời lương tâm"?

(gợi mở) Dòng trước đó nói thời gian sẽ "chuyển dời xa xôi". Chuyện cổ đã rất cũ — vậy cái gì trong chuyện cổ vẫn còn đúng với hôm nay?

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) nêu cảm nhận của em về đoạn thơ sau:

1. Câu mở đoạn: nêu tên bài thơ, tác giả, đoạn thơ em cảm nhận.
2. Hai dòng đầu: nhà thơ đặt đời cha ông – đời tôi cạnh con sông – chân trời đã xa bằng từ nào? Hình ảnh ấy gợi khoảng cách gần hay xa?
3. Hai dòng sau: cái gì nối hai đời lại? Em cảm thấy thế nào?
4. Câu kết: điều em rút ra, hoặc tình cảm của em với chuyện cổ.
5. Viết thành một đoạn, 5 – 7 câu.

5. Văn bản 3. Cây tre Việt Nam (Thép Mới)

Sau chặng này, em tìm được những từ ngữ nói phẩm chất của cây tre, chỉ ra được tre gắn bó với người Việt trong lao động, chiến đấu, vui chơi, và hiểu vì sao tre là "tượng trưng cao quý của dân tộc Việt Nam".

SGK trang 95 – 98.

5.1. Khởi động (gợi mở)

SGK không in mục Trước khi đọc và không đặt thẻ 🔎 nào cho văn bản này — câu khởi động dưới đây là của cô.

5.2. Đọc văn bản

Văn bản dài, cô chia năm phần; từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy.

Phần 1. Người bạn thân

Từ khó (mặt sau là chú thích của SGK):

Phần 2. Tre với người

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 97 là bức Thôn Dương Nội, Hà Đông, tranh lụa của Trần Duy, vẽ: bụi tre cao vươn nghiêng bên bờ ao; phía sau là ngôi đình mái ngói cổ, có người đứng trong đình; một người đội nón dắt con trâu đi trên đường làng.

Phần 3. Tre, anh hùng

Từ khó trong phần này:

Phần 4. Khúc nhạc đồng quê

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Ngày mai

5.3. Sau khi đọc — trả lời câu hỏi (SGK)

SGK trang 99 in ảnh chân dung nhà văn: Thép Mới tóc đen dày, mặc áo sơ mi sáng màu.

1.Vẻ đẹp của cây tre Việt Nam được tác giả miêu tả cụ thể qua những chi tiết, hình ảnh nào?

(gợi mở) Đọc lại Phần 1: mầm măng mọc thế nào, dáng tre, màu tre ra sao? Tìm thêm ở Phần 2, Phần 4 hình ảnh bóng tre, khóm tre.

2.Những từ ngữ nào trong văn bản biểu đạt rõ nhất đặc điểm của cây tre?

(gợi mở) Dùng bài D1. Rồi đọc câu gần cuối văn bản: tác giả gom lại những đức tính nào?

3.Khi nói về cây tre, tác giả đồng thời nói đến khung cảnh, cuộc sống, văn hoá của Việt Nam. Hãy chỉ ra những chi tiết đó trong bài.

(gợi mở) Kẻ ba cột trong vở: Khung cảnh (làng, đình, chùa…), Cuộc sống (nhà, ruộng, đồ dùng…), Văn hoá (phong tục, trò chơi, lời hát…). Dò từng phần, mỗi chi tiết ghi vào một cột.

4.Vì sao tác giả có thể khẳng định: "Cây tre mang những đức tính của người hiền là tượng trưng cao quý của dân tộc Việt Nam"?

(gợi mở) Hai bước: (1) tre có những đức tính nào giống một người hiền? (2) tre đã ở bên người Việt trong những việc nào — chỉ lúc làm ăn, hay cả lúc đánh giặc, lúc vui chơi?

5.Tìm một số chi tiết, hình ảnh cụ thể làm rõ cho lời khẳng định của tác giả: "Cây tre là người bạn thân của nông dân Việt Nam, bạn thân của nhân dân Việt Nam".

(gợi mở) Dùng bài D4. Tìm thêm: tre ở bên con người từ lúc nào đến lúc nào (Phần 3, câu đầu)?

6.Em đang sống ở thời điểm "ngày mai" mà tác giả nhắc đến trong văn bản, khi "sắt thép có thể nhiều hơn tre nứa". Theo em, vì sao cây tre vẫn là một hình ảnh vô cùng thân thuộc với đất nước, con người Việt Nam?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Nhìn quanh em: nhà em, trường em, làng em có còn thứ gì bằng tre, có còn luỹ tre không? Còn những đức tính của tre thì sao?

6. Thực hành tiếng Việt (trang 99 – 100): Hoán dụ; nghĩa của từ ngữ

Sau chặng này, em giải thích được nghĩa của từ ngữ dùng theo lối hoán dụ, phân biệt được hoán dụ với ẩn dụ, và hiểu hai thành ngữ gắn với các văn bản vừa đọc.

Câu hỏi của SGK

1.Các từ ngữ in đậm trong những câu sau có nghĩa hoán dụ. Em hãy giải thích nghĩa của các từ ngữ đó.

a. Suốt một đời người, từ thuở lọt lòng trong chiếc nôi tre, đến khi nhắm mắt xuôi tay, nằm trên giường tre, tre với mình, sống có nhau, chết có nhau, chung thuỷ.

b. Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín.

c. Thị thơm thì giấu người thơm
   Chăm làm thì được áo cơm cửa nhà.

(gợi mở) Câu a: câu văn đi từ "lọt lòng" đến lúc nào của một đời người? Câu b: mái nhà là một phần của cái gì? Câu c: áo để mặc, cơm để ăn, cửa nhà để ở — gộp lại là nói tới điều gì trong cuộc sống?

2.Chỉ ra các biện pháp tu từ được sử dụng trong những câu sau và nêu tác dụng của chúng:

a. Đời cha ông với đời tôi
   Như con sông với chân trời đã xa.

b. Gậy tre, chông tre chống lại sắt thép của quân thù. Tre xung phong vào xe tăng, đại bác.

(gợi mở) Câu a: có từ so sánh nào không? Câu b: tre có tự "xung phong" được không — từ ấy vốn dùng cho ai? Còn sắt thép — là chất liệu, người viết dùng nó để gọi thứ gì của quân thù?

3.Những dòng thơ: Đẽo cày theo ý người ta/ Sẽ thành khúc gỗ chẳng ra việc gì gợi cho em liên tưởng đến thành ngữ nào? Giải thích ngắn gọn ý nghĩa của thành ngữ đó.

(gợi mở) Em đã nghe chuyện cổ nào về một anh chàng đẽo cày chưa? Hỏi bố mẹ, ông bà tên câu chuyện ấy.

4.Tre già măng mọc là một thành ngữ quen thuộc. Dựa vào bài Cây tre Việt Nam, hãy nêu cách hiểu của em về thành ngữ này.

Đoạn văn trong bài Cây tre Việt Nam có thành ngữ này (chép từ SGK):

(gợi mở) Cây tre già đi thì cái gì mọc lên bên cạnh? Trong đoạn văn, "lứa măng non" là ai?

Hoán dụ và ẩn dụ rất hay bị nhầm. Nhớ Bài 2: Ẩn dụ là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó, nhằm tăng khả năng gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.

Một ví dụ ẩn dụ SGK Bài 2 đã phân tích:

7. Viết (A): Tập làm một bài thơ lục bát

Sau chặng này, em gieo được vần cho một cặp lục bát, tự soát được lỗi số tiếng – vần – thanh, và viết được bài thơ lục bát đầu tiên của mình.

SGK trang 100 – 101.

SGK viết: "Qua những bài ca dao và thơ làm theo thể lục bát được học trong bài, em đã nắm được những đặc điểm cơ bản của thể thơ này. Dựa trên những hiểu biết đó, hãy thử làm một bài thơ lục bát về đề tài mà em yêu thích."

Luật lục bát bỏ túi (cô tóm tắt từ hộp 📌 Thơ lục bát):

7.1. Khởi động viết

a. Tập gieo vần. SGK: "Hãy tập gieo vần bằng cách chọn những tiếng thích hợp để đặt vào chỗ trống trong đoạn thơ dưới đây:"

(gợi mở) Chỗ trống dòng 2 là tiếng thứ mấy của dòng tám? Nó phải vần với tiếng nào ở dòng trên? Chỗ trống dòng 3 là tiếng cuối dòng sáu — nó vần với tiếng cuối của dòng nào?

b. Xác định đề tài. SGK: "Có thể chọn bất kì đề tài nào gợi cho em nhiều cảm xúc, chẳng hạn: thiên nhiên, quê hương, gia đình, bạn bè, mái trường,…"

7.2. Thực hành viết (theo SGK)

• Hình dung cụ thể về đề tài em định viết (Có hình ảnh gì nổi bật? Hình ảnh ấy gợi cho em liên tưởng tới điều gì?…). Thử tìm một nhan đề thích hợp cho bài thơ theo đề tài mà em định chọn (cũng có thể đặt tên bài thơ sau khi em đã hoàn thành).
• Bắt đầu bằng cách thử viết dòng lục hoặc cặp lục bát đầu tiên với những hình ảnh gợi ấn tượng rõ rệt nhất trong cảm xúc, suy nghĩ của em. Chú ý sử dụng số tiếng, lựa chọn vần, ngắt nhịp theo đúng quy định của thể thơ lục bát. Cũng có thể thử biến đổi một bài thơ 4 chữ, 5 chữ thành bài thơ lục bát.

SGK làm mẫu: với ý tưởng gió đi tìm bạn, đặt nhan đề Bạn của gió, cặp lục bát đầu tiên:

• Viết những cặp lục bát tiếp theo. Đọc lên để cảm nhận rõ hơn về vần, nhịp và từ ngữ, hình ảnh trong các dòng thơ. Điều này sẽ giúp em cảm thấy hứng thú và thể hiện được cảm xúc, ý tưởng một cách dễ dàng hơn.

SGK viết tiếp hai dòng:

• Hãy thử phát triển ý tưởng, cảm xúc và hình ảnh thơ theo nhiều cách khác nhau. Tập sử dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hoá, ẩn dụ; dùng từ láy tả âm thanh, màu sắc,… Vừa viết vừa đọc, không ngại xoá đi viết lại cho đến khi em cảm nhận được âm thanh nhịp nhàng và vẻ đẹp cuốn hút của từ ngữ, hình ảnh trong bài thơ. Có thể kết thúc bài thơ khi em đã bộc lộ được ý tưởng một cách tương đối trọn vẹn.

Thám tử luật thơ (luyện thêm): Bạn nhỏ chép sai bốn cặp lục bát em đã gặp trong Bài 4. Em làm thám tử: mỗi cặp sai ở luật nào? Soát theo bảng luật bỏ túi — đếm tiếng trước, rồi soát vần, rồi soát thanh.

SGK: "Sáng tác một bài thơ không phải là điều dễ dàng. Nhưng em có thể thử sức để hiểu rõ hơn cách mà một bài thơ xuất hiện. Đó quả thật là một điều kì diệu!"

7.3. Chỉnh sửa

SGK dặn: "Sau khi bài thơ lục bát được làm xong, em hãy đọc diễn cảm bài thơ của mình. Khi lời thơ vang lên, hãy chú ý xem bài thơ đã làm theo đúng thể thơ lục bát chưa (số tiếng trong mỗi dòng thơ, cách gieo vần, phối hợp thanh điệu,…)." và "Chỉnh sửa lỗi chính tả (nếu có) và xét xem có từ ngữ nào cần thay thế để bài thơ hay hơn."

Bảng tự soát bài thơ (gợi ý của cô, dựa trên lời dặn của SGK)

8. Viết (B): Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một bài thơ lục bát

Sau chặng này, em biết một đoạn văn cảm xúc về bài thơ lục bát cần những phần nào, nhận ra từng phần trong đoạn văn tham khảo, và lập được dàn ý cho đoạn văn của mình.

SGK trang 101 – 104.

SGK viết: "Những bài thơ lục bát đã học, đã đọc gợi cho em những cảm xúc gì? Hình ảnh, ngôn từ, nhạc điệu của chúng khiến em rung động như thế nào? Hãy ghi lại cảm nhận của em về một bài thơ lục bát yêu thích."

8.1. Phân tích bài viết tham khảo Nét đẹp của bài ca dao "Anh đi anh nhớ quê nhà…"

Bài ca dao được bàn đến (chép từ SGK):

SGK ghi bên lề đoạn văn ba ý: Giới thiệu bài ca dao. — Nêu cảm xúc về nội dung chính của bài ca dao. — Nêu cảm nhận về một số yếu tố hình thức nghệ thuật của bài ca dao. Em tìm xem mỗi ý ấy ứng với câu nào.

Nguồn bài ca dao (chú thích SGK): Những dòng thơ này được in trong tập Thơ văn Á Nam Trần Tuấn Khải, Xuân Diệu giới thiệu, Lữ Huy Nguyên sưu tầm, tuyển chọn, NXB Văn học, Hà Nội, 1984, tr. 152.

8.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Bày tỏ cảm xúc của em về một bài thơ lục bát. Người đọc: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người yêu thích bài thơ em chọn.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Lựa chọn bài thơ. SGK: nhớ lại những bài thơ lục bát mà em đã học, đã đọc hoặc tìm đọc một bài thơ lục bát mới; bài thơ được chọn có thể là một bài ca dao (khuyết danh) hoặc là sáng tác của một nhà thơ.

b. Tìm ý. SGK: "Đọc bài thơ nhiều lần. Khi lời thơ vang lên, hãy lắng nghe những cảm xúc, suy nghĩ của em và ghi lại điều đó. Nên viết nhanh ra giấy các ý tưởng nảy sinh bằng những cụm từ ngắn gọn." Có thể tự đặt và trả lời các câu hỏi: Cảm nhận chung khi đọc bài thơ là gì? Bài thơ biểu hiện những điều gì? Bài thơ có những từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ,… nào nổi bật?

c. Lập dàn ý (khung của SGK — em điền ý của mình vào):

• Mở đoạn: Giới thiệu ngắn gọn về bài thơ, tác giả (nếu có).
• Thân đoạn: Trình bày cảm xúc về bài thơ.
  • Nêu cảm xúc về nội dung chính của bài thơ.
  • Nêu ý nghĩa, chủ đề của bài thơ.
  • Nêu cảm nhận về một số yếu tố hình thức nghệ thuật của bài thơ.
• Kết đoạn: Khái quát lại những ấn tượng, cảm xúc về bài thơ.

Bước 2 — Viết bài

SGK lưu ý:

• Bám sát dàn ý, chú trọng những yếu tố đã khơi gợi cảm xúc của em như nhan đề bài thơ, thể thơ (lục bát), nhịp thơ, vần thơ, từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ,…
• Lựa chọn từ ngữ để diễn tả cảm xúc của em về bài thơ. Kết nối các ý thành đoạn văn. Mỗi ý nên diễn đạt thành hai, ba câu.
• Bảo đảm cách trình bày của một đoạn văn: Lùi đầu dòng ở chỗ mở đầu đoạn, chữ đầu viết hoa và có dấu chấm câu kết thúc đoạn. Bố cục đoạn văn bao gồm ba phần Mở đoạn, Thân đoạn, Kết đoạn.
• Nội dung các câu trong đoạn cần hướng về một chủ đề chung.

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

9. Nói và nghe: Trình bày suy nghĩ về tình cảm của con người với quê hương

Sau chặng này, em có một câu nói khái quát suy nghĩ của mình về quê hương, có bằng chứng từ bài học và trải nghiệm để nói rõ câu ấy, và biết trao đổi sau khi nói.

SGK trang 104 – 105.

SGK viết: "Trong phần Đọc, em đã được tiếp xúc với những tác phẩm thơ, văn thể hiện tình yêu, sự gắn bó với quê hương; lòng tự hào về cảnh sắc, truyền thống văn hoá,… của nơi chúng ta sinh ra và lớn lên."

Mục đích nói: Chia sẻ với người nghe suy nghĩ của em về tình cảm của con người với quê hương. Người nghe: Thầy cô, bạn bè, người thân và những ai quan tâm đến vấn đề em nói.

9.1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói (SGK): "Viết ra giấy các ý chính của bài nói. Gợi ý: Tìm một câu thể hiện khái quát suy nghĩ của em về tình cảm gắn bó của con người với quê hương, ví dụ: "Quê hương là nơi thân thuộc nhất với mỗi con người". Mở rộng thêm ý này bằng cách nêu bằng chứng lấy từ các bài em đã học, những thông tin em biết hoặc những trải nghiệm của chính em."

SGK viết tiếp: "Chẳng hạn, những vật dụng gia đình, cảnh làng quê có luỹ tre được gợi ra từ văn bản Cây tre Việt Nam; hình ảnh quả thị, cô Tấm,… được nhắc đến trong bài thơ Chuyện cổ nước mình; những món ăn dân dã, hình ảnh người lao động và tình cảm nhớ thương quê nhà của một người con xa quê trong bài viết tham khảo Nét đẹp của bài ca dao "Anh đi anh nhớ quê nhà";… sẽ là những gợi ý cho em trong quá trình chuẩn bị nội dung bài nói." Chuẩn bị tranh ảnh, bài hát,… về quê hương để minh hoạ (nếu có).

b. Tập luyện (SGK): tập luyện một mình hoặc trước bạn bè, người thân và tiếp thu những nhận xét, góp ý; tập nói rõ ràng, điều chỉnh ngữ điệu phù hợp và kiểm soát thời gian trình bày.

9.2. Trình bày bài nói (SGK)

• Khi trình bày bài nói, cần bám sát vào mục đích nói lên suy nghĩ của em về tình cảm gắn bó của con người với quê hương nói chung, có thể liên hệ với tình cảm của em với quê hương mình.
• Để nội dung trình bày được tập trung, không bỏ sót những ý quan trọng, thỉnh thoảng em có thể nhìn lướt các ý đã được ghi ra giấy.
• Chú ý kết hợp trình bày ý kiến với việc sử dụng tranh ảnh, bài hát,… để tăng sức hấp dẫn cho bài nói. Có thể thu hút sự chú ý của người nghe bằng cách đặt câu hỏi gợi mở về tình cảm của mỗi người đối với quê hương. Trong khi nói có thể kết hợp ngâm thơ hoặc hát một hai đoạn về quê hương để bài nói thêm sinh động và ấn tượng. Tuy nhiên, cần tránh lạm dụng các phương tiện hỗ trợ để không làm loãng nội dung bài nói.

9.3. Sau khi nói (bảng của SGK)

10. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em hệ thống lại biện pháp tu từ nổi bật và tình cảm của tác giả trong ba văn bản của Bài 4.

SGK trang 106.

1.Kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin ngắn gọn về các văn bản đã học:

(gợi mở) Dòng 1: dùng bài G1, mỗi văn bản có thể có hơn một biện pháp — chọn biện pháp em thấy nổi bật nhất và ghi một ví dụ. Dòng 2: tìm từ ngữ nói thẳng tình cảm (nặng tình, yêu, thiết tha, biết ơn…) trong mỗi văn bản.

2.Tìm và đọc diễn cảm một số bài thơ lục bát.

(gợi mở) Ngoài các bài trong SGK, em hỏi ông bà những câu hát ru, câu ca dao lục bát. Đọc to, nhấn nhẹ vào các tiếng vần.

11. Thực hành đọc: Hành trình của bầy ong (Nguyễn Đức Mậu)

Sau chặng này, em tự đọc một bài thơ lục bát mới, chỉ ra được những miền đất bầy ong đi qua, tìm được từ láy trong bài, và nói được ý nghĩa em thấy ở "hành trình của bầy ong".

SGK trang 106 – 107.

Chú thích của SGK: văn bản bài thơ do tác giả cung cấp.

Ảnh trong SGK trang 107: cận cảnh hai chú ong mật thân vàng nâu có vạch đen đang bay đến và đậu trên một bông hoa vàng nhiều nhị dài, nền lá xanh mờ.

Câu hỏi của cô (SGK không in câu hỏi cho phần này — cô đặt theo ba điều SGK dặn chú ý)

(gợi mở) Thể thơ: Chọn một cặp dòng bất kì, đếm tiếng, tìm cặp vần, ghi B/T cho tiếng 4, 6, 8. Có đúng luật lục bát không?

(gợi mở) Vẻ đẹp quê hương: Bầy ong đi qua rừng, biển, đảo. Mỗi nơi có loài hoa, cảnh vật gì? Đất nước hiện lên rộng hay hẹp, đẹp thế nào?

(gợi mở) Ý nghĩa hành trình: Bầy ong "giữ hộ cho người / Những mùa hoa đã tàn phai tháng ngày" bằng cách nào? Dòng cuối, nhà thơ ví bầy ong với cái gì của chính mình?