Bài 3. Yêu thương và chia sẻ

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 3 có những văn bản nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi suốt cả bài.

Bốn câu đố của Bài 3 — em đoán thử trước, rồi lật thẻ xem đáp án nằm ở chặng nào:

Bài học mở đầu bằng một câu tục ngữ:

Phần giới thiệu của SGK viết: "Điều kì diệu nhất của yêu thương là càng chia sẻ lại càng giàu có; là cùng lúc mang đến niềm vui, hạnh phúc cho cả người được đón nhận và người trao tặng."

Bài có ba văn bản đọc: Cô bé bán diêm (An-đéc-xen), Gió lạnh đầu mùa (Thạch Lam), Con chào mào (Mai Văn Phấn), và bài thực hành đọc Lắc-ki thực sự may mắn (Lu-i Xe-pun-ve-da).

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em biết nhà văn miêu tả nhân vật qua bốn phương diện, nhớ lại người kể chuyện ngôi thứ ba là ai, và biết cụm từ giúp câu văn "nói" được nhiều hơn.

Yêu cầu cần đạt của Bài 3 nói đến người kể chuyện ngôi thứ ba. Tri thức ngữ văn Bài 3 không in lại khái niệm này — em đã học ở Bài 1. Đây là chữ của SGK Bài 1:

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Cô bé bán diêm (Han Cri-xti-an An-đéc-xen)

Sau chặng này, em chỉ ra được người kể chuyện ngôi thứ ba, kể lại được theo thứ tự những gì cô bé thấy mỗi lần quẹt diêm, và tìm được những hình ảnh trái ngược trong truyện.

SGK trang 61 – 65.

2.1. Trước khi đọc

1.Giới thiệu ngắn gọn một truyện kể hoặc một bộ phim có nhân vật trẻ em gây ấn tượng với em.

(gợi mở) Chỉ cần tên truyện (phim), tên nhân vật và một việc nhân vật ấy làm khiến em nhớ.

2.Chia sẻ một vài cảm nhận của em về nhân vật đó.

(gợi mở) Em thấy thương, phục, buồn cười hay lo cho nhân vật? Vì chi tiết nào?

2.2. Trong khi đọc — dừng lại ở các thẻ chỉ dẫn

SGK đặt 7 thẻ 🔎 bên lề truyện. Em sẽ gặp từng thẻ ngay dưới đoạn của nó. Cô chia truyện làm năm phần; từ khó của phần nào nằm trong thẻ lật ngay trước phần ấy.

Phần 1. Em bé trong đêm giao thừa

Từ khó trong phần này (mặt sau là chú thích của SGK):

Phần 2. Nỗi khổ của em bé

Từ khó trong phần này:

Phần 3. Ba que diêm đầu tiên

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 62 vẽ: cô bé tóc vàng dài, mặc váy đỏ và tạp dề xanh nhạt, chân trần, ngồi co ro trong góc tường gạch giữa đêm tuyết; tay em cầm que diêm đang cháy sáng, bên cạnh là chiếc giỏ mây đựng diêm phủ tuyết trắng.

Phần 4. Bà ơi!

Từ khó trong phần này:

Phần 5. Buổi sáng đầu năm

Từ khó trong phần này:

2.3. Sau khi đọc

SGK trang 65 in ảnh chân dung nhà văn: An-đéc-xen nhìn nghiêng, mặc áo vest cổ cao.

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Truyện Cô bé bán diêm được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

(gợi mở) Trong lời kể (không tính lời nói của nhân vật sau dấu gạch ngang), có ai xưng "tôi" không? Người kể gọi cô bé là gì?

2.Cô bé bán diêm phải ở ngoài đường phố trong một đêm như thế nào? Vì sao cô bé không dám trở về nhà?

(gợi mở) Đọc lại câu mở đầu truyện: thời tiết, thời gian. Rồi dùng bài A2 em vừa làm.

3.Nêu các chi tiết miêu tả ngoại hình của cô bé bán diêm. Những chi tiết đó giúp em hình dung như thế nào về cuộc sống của nhân vật?

(gợi mở) Dùng lại bài A1. Tìm thêm ở Phần 2: chân em, chiếc tạp dề, mái tóc, đôi bàn tay. Rồi hỏi: một em bé được chăm sóc có phải ra đường như thế giữa đêm tuyết không?

4.Những hình ảnh xuất hiện sau mỗi lần quẹt diêm thể hiện những ước mong nào của cô bé bán diêm? Theo em, có thể thay đổi trình tự xuất hiện của các hình ảnh đó không?

1. Dùng bảng hai cột em đã ghi và bài A4. Với mỗi hình ảnh, hỏi: ngay lúc ấy em bé đang thiếu gì — hơi ấm? cái ăn? những ngày vui? một người thương mình?
2. Phần sau là câu mở: nếu đổi bà nội lên đầu tiên, câu chuyện có còn hợp lí không? Vì sao?

5.Nêu cảm nhận của em về thái độ của người kể chuyện đối với cô bé bán diêm. Phân tích một vài chi tiết làm cơ sở cho cảm nhận đó.

(gợi mở) Người kể gọi cô bé bằng những chữ nào (em bé đáng thương…)? Ở đoạn cuối, người kể nói chẳng ai biết điều gì — nhưng người kể thì có biết không?

6.Đọc lại một số câu văn miêu tả cách ứng xử của người đi đường trước tình cảnh của cô bé bán diêm. Em nghĩ gì về cách ứng xử của họ?

Ba câu văn ấy đây (chép từ truyện):

(gợi mở) Câu hỏi mở. Lật lại thẻ lãnh đạm ở Phần 3 nếu em quên nghĩa. Nếu em là một người đi đường đêm ấy, em sẽ làm gì?

7*.Trong truyện, tác giả đã sử dụng nhiều chi tiết, hình ảnh tương phản như: cảnh đoàn tụ của các gia đình đêm giao thừa với tình cảnh đói rét, đơn độc ngoài đường phố của cô bé bán diêm; không khí tươi vui của ngày đầu năm mới với cảnh tượng em bé chết rét nơi xó tường;… Em hãy chỉ ra ý nghĩa, tác dụng của một vài chi tiết, hình ảnh đó.

(gợi mở) Làm bài A6 ngay dưới đây để có sẵn bằng chứng. Rồi hỏi: đặt hai hình ảnh trái ngược cạnh nhau thì nỗi khổ của em bé hiện ra rõ hơn hay mờ đi?

8.Những câu chuyện cổ tích thường kết thúc có hậu: nhân vật chính được hưởng cuộc sống bình yên, hạnh phúc. Theo em, truyện Cô bé bán diêm có kết thúc giống như vậy không? Vì sao?

(gợi mở) Nhìn thẳng vào sự thật ở Phần 5: điều gì đã xảy ra với em bé? Rồi đọc kĩ chi tiết đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười: vì sao nhà văn lại tả em bé như thế?

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) với nhan đề: Gửi tác giả truyện "Cô bé bán diêm".

1. Đoạn văn này là lời em nói với nhà văn An-đéc-xen — xưng hô thế nào cho lễ phép (ông – cháu, hoặc gọi nhà văn)?
2. Chọn một điều muốn nói: cảm xúc của em khi đọc truyện, một chi tiết em nhớ nhất, một câu em muốn hỏi ông, hoặc điều em nghĩ về người đi đường.
3. Dẫn ít nhất một chi tiết trong truyện, chép đúng chữ.
4. Câu cuối nói điều em rút ra, hoặc lời cảm ơn, lời hứa của em.
5. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, viết liền, 5 – 7 câu.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 66 – 67): Cụm danh từ

Sau chặng này, em tìm được cụm danh từ trong câu, chỉ ra được danh từ trung tâm, và nói được vì sao câu có cụm danh từ làm chủ ngữ lại cụ thể hơn.

Mô hình cụm danh từ (cô xếp ví dụ của SGK vào ba ô):

Câu hỏi của SGK

1.Tìm cụm danh từ trong những câu sau:

a. Nhưng trời rét quá, khách qua đường đều rảo bước rất nhanh, chẳng ai đoái hoài đến lời chào hàng của em.

b. Tất cả các ngọn nến bay lên, bay lên mãi rồi biến thành những ngôi sao trên trời.

(gợi mở) Làm ba bước ở trên. Câu a có hai cụm danh từ. Câu b: một cụm ở đầu câu, một cụm ở cuối câu.

2.Tìm một cụm danh từ trong truyện Cô bé bán diêm. Từ danh từ trung tâm trong cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm danh từ khác.

Cô chép lại một đoạn của truyện để em tìm ngay tại đây:

(gợi mở) Tìm một cụm danh từ, chép ra, khoanh danh từ trung tâm. Giữ nguyên danh từ ấy, rồi thay phần phụ trước (một, hai, mấy, những…) và phần phụ sau (một đặc điểm, một vị trí) để có ba cụm mới.

3.So sánh những câu văn sau đây và rút ra nhận xét về tác dụng của việc dùng cụm danh từ làm thành phần chính của câu:

a. – Em bé vẫn lang thang trên đường.
   – Em bé đáng thương, bụng đói rét vẫn lang thang trên đường.

b. – Em gái đang dò dẫm trong đêm tối.
   – Một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất, đang dò dẫm trong đêm tối.

(gợi mở) Tìm chủ ngữ ở mỗi câu. Câu thứ hai thêm những chữ nào? Những chữ ấy cho em biết thêm điều gì về em bé — và làm em cảm thấy thế nào?

4.Các câu sau có chủ ngữ là một danh từ. Hãy mở rộng chủ ngữ thành cụm danh từ.

a. Gió vẫn thổi rít vào trong nhà.

b. Lửa toả ra hơi nóng dịu dàng.

(gợi mở) Thêm một từ chỉ số lượng ở trước (những, mấy…), hoặc một từ chỉ đặc điểm ở sau (gió thế nào? lửa của cái gì, màu gì?). Đọc lại câu mới: có còn đúng với truyện không?

5.Hãy tưởng tượng và viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về cảnh cô bé bán diêm gặp lại người bà của mình, trong đoạn văn có ít nhất một cụm danh từ làm thành phần chủ ngữ của câu.

1. Tưởng tượng trước: hai bà cháu gặp nhau ở đâu? Bà nói gì, làm gì? Em bé cảm thấy thế nào? (Dựa vào chi tiết của truyện: bà "hiền hậu", "đang mỉm cười", "to lớn và đẹp lão".)
2. Viết một đoạn, 5 – 7 câu, lùi đầu dòng một lần.
3. Soát lại: gạch chân chủ ngữ của từng câu, tìm ít nhất một chủ ngữ là cụm danh từ, khoanh danh từ trung tâm của nó.

4. Văn bản 2. Gió lạnh đầu mùa (Thạch Lam)

Sau chặng này, em chỉ ra được người kể chuyện, tìm được chi tiết miêu tả ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ của các nhân vật, và so sánh được bé Hiên với cô bé bán diêm.

SGK trang 67 – 73.

4.1. Trước khi đọc

1.Kể về một sự giúp đỡ, chia sẻ mà em đã từng dành cho ai đó hoặc từng được đón nhận.

(gợi mở) Nhỏ thôi cũng được: cho bạn mượn bút, được bạn che chung áo mưa… Lúc ấy em cảm thấy thế nào?

2.Đọc nhan đề Gió lạnh đầu mùa, em dự đoán nhà văn sẽ kể câu chuyện gì?

4.2. Trong khi đọc — dừng lại ở các thẻ chỉ dẫn

SGK chia truyện làm ba phần và đặt 8 thẻ 🔎 bên lề. Chỗ có dấu […] là SGK lược bớt.

Phần 1. Mùa đông đến

Từ khó trong phần này (mặt sau là chú thích của SGK):

Tranh trong SGK trang 68 vẽ: trong nhà lát gạch đỏ, mẹ Sơn mặc áo hồng, khăn quàng xanh ngồi trên phản gỗ, tay giơ lên chiếc áo bông màu vàng cam; bên cạnh là chiếc thúng đựng quần áo; vú già đội khăn, mặc áo gi-lê xanh đứng nhìn; Sơn mặc áo xanh lá đứng quay lưng; góc phải là bộ ấm chén và vỏ ấm tích ủ.

Phần 2. Ở chợ

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 70 vẽ: ở khu chợ vắng có mấy cái quán lợp rơm, gió thổi lá bay; Sơn mặc áo dài thâm, đi guốc, đứng bên trái; giữa là bé Hiên co ro trong manh áo nâu rách, chân đất; bên phải là chị Lan tóc buộc, khăn quàng đỏ, áo tím đang giơ tay nói chuyện.

Phần 3. Chiếc áo bông cũ

Từ khó trong phần này:

4.3. Sau khi đọc

Nhà văn nói về tác phẩm (SGK):

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Câu chuyện được kể bằng lời của người kể chuyện ngôi thứ mấy?

2.Liệt kê một số chi tiết, hình ảnh miêu tả thái độ của chị em Sơn với các bạn nhỏ.

(gợi mở) Đọc lại đoạn Đến cuối chợ… và đoạn chị Lan gọi Hiên: chị em Sơn chơi với các bạn thế nào, khác các em họ của Sơn ở đâu? Chị Lan gọi Hiên, hỏi han Hiên ra sao?

3.Chỉ ra các câu văn miêu tả suy nghĩ, cảm xúc của Sơn khi nghe mẹ và vú già trò chuyện về chiếc áo bông cũ của em Duyên; khi Sơn nhớ ra cuộc sống nghèo khổ của mẹ con Hiên. Những suy nghĩ, cảm xúc ấy giúp em cảm nhận được gì về nhân vật này?

(gợi mở) Câu hỏi nói hai lúc: khi mẹ Sơn giơ chiếc áo của Duyên lên (Phần 1), và khi Sơn nghe chuyện nhà Hiên ở chợ (Phần 2). Ở mỗi lúc, em tìm những chữ nói Sơn cảm thấy gì, nghĩ gì — những chữ chỉ lòng người, không phải việc làm.

4.Khi cùng chị Lan mang chiếc áo bông cũ cho Hiên, Sơn cảm thấy như thế nào? Cảm xúc ấy giúp em hiểu gì về ý nghĩa của sự chia sẻ?

(gợi mở) Tìm câu cuối của Phần 2. Rồi đặt nó cạnh câu trong phần giới thiệu Bài 3 của SGK: "Điều kì diệu nhất của yêu thương là càng chia sẻ lại càng giàu có; là cùng lúc mang đến niềm vui, hạnh phúc cho cả người được đón nhận và người trao tặng." Sơn là người đón nhận hay người trao tặng?

5.Hành động vội vã đi tìm Hiên để đòi lại chiếc áo bông cũ có làm em giảm bớt thiện cảm với nhân vật Sơn không? Vì sao?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Vì sao Sơn đi đòi áo: vì hết thương Hiên, hay vì sợ điều gì? Nếu là em ở tuổi Sơn, em có sợ không?

6.Hãy nhận xét về cách ứng xử của mẹ Hiên và mẹ Sơn trong đoạn kết của truyện.

(gợi mở) Mẹ Hiên đem áo sang làm gì, nói gì? Mẹ Sơn lúc đầu nói gì, sau đó làm gì (chú ý chữ cho mượn), và ôm hai con nói gì?

7.Đọc lại một số đoạn văn tác giả miêu tả những đổi thay của đất trời khi mùa đông đến. Em có thích những đoạn văn này không? Vì sao?

Ba đoạn ấy đây (chép từ truyện):

(gợi mở) Câu hỏi mở. Tìm một chi tiết em nghe thấy được (vi vu, lạo xạo, tanh tách) và một chi tiết em nhìn thấy được. Chi tiết nào làm em thấy lạnh nhất?

8.Hãy chỉ ra một vài điểm giống nhau và khác nhau giữa hai nhân vật cô bé bán diêm (Cô bé bán diêm) và bé Hiên (Gió lạnh đầu mùa).

(gợi mở) Làm bài C5 trước. Rồi kẻ bảng hai cột Giống nhau / Khác nhau. Điểm khác quan trọng nhất: những người xung quanh đối xử với mỗi em thế nào?

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Có nhiều nhân vật trẻ em xuất hiện trong truyện Gió lạnh đầu mùa. Hãy viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) trình bày cảm nhận về một nhân vật mà em thấy thú vị.

1. Chọn một nhân vật trẻ em: Sơn, chị Lan, bé Hiên, hay cả lũ trẻ ngoài chợ.
2. Tìm chi tiết theo bốn phương diện của Tri thức ngữ văn: ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ – cảm xúc. Chọn hai, ba chi tiết đắt nhất (bài C1, C3 đã có sẵn vài chi tiết).
3. Câu đầu nêu tên nhân vật và ấn tượng chung của em; các câu giữa dẫn chi tiết và nói em cảm nhận gì; câu cuối nói em học được gì ở nhân vật, hoặc em muốn nói gì với nhân vật.
4. Viết thành một đoạn, 5 – 7 câu.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 74 – 75): Cụm động từ và cụm tính từ

Sau chặng này, em tìm được cụm động từ, cụm tính từ, chỉ ra được từ trung tâm và ý nghĩa mà các từ phụ bổ sung cho nó.

Mô hình (cô xếp ví dụ của SGK vào ba ô):

Câu hỏi của SGK

1.Tìm một cụm động từ trong truyện Gió lạnh đầu mùa. Từ động từ trung tâm của cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm động từ khác.

Cô chép lại một đoạn của truyện để em tìm ngay tại đây:

(gợi mở) Chép một cụm động từ, khoanh động từ trung tâm. Giữ động từ ấy, thay từ phụ trước (đang, sẽ, không, vẫn…) và từ phụ sau (mặc cái gì, đứng ở đâu…).

2.Tìm cụm động từ trong những câu sau. Xác định động từ trung tâm và những ý nghĩa mà động từ đó được bổ sung.

a. Nhìn ra ngoài sân, Sơn thấy đất khô trắng.

b. Mẹ Sơn lật cái vỉ buồm, lục đống quần áo rét.

c. Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo.

(gợi mở) Mỗi câu, em tìm các từ chỉ hoạt động trước, rồi xem mỗi từ ấy rủ theo những từ nào. Hỏi: hoạt động ấy hướng vào cái gì? diễn ra ở đâu, để làm gì, thế nào?

3.Trong truyện Gió lạnh đầu mùa, Thạch Lam thường sử dụng kiểu câu có vị ngữ là một chuỗi cụm động từ, chẳng hạn: "Mẹ Sơn nghe thấy, đặt chén nước chè xuống, bảo chị Lan.". Hãy tìm thêm trong văn bản này hai câu văn có vị ngữ là một chuỗi cụm động từ và cho biết tác dụng của cách diễn đạt đó.

(gợi mở) Dấu hiệu: sau chủ ngữ là nhiều việc làm liên tiếp, ngăn bằng dấu phẩy. Cô chép lại vài đoạn của truyện ngay dưới đây để em tìm. Tìm được rồi, em đọc to câu ấy: nhịp câu nhanh hay chậm, em thấy nhân vật đang làm gì?

Tìm xong rồi mới làm bài D4 dưới đây — câu trong bài D4 cũng là một câu kể nhiều việc nối tiếp.

4.Tìm một cụm tính từ trong truyện Gió lạnh đầu mùa. Từ tính từ trung tâm của cụm từ đó, hãy tạo ra ba cụm tính từ khác.

(gợi mở) Tìm tính từ đi kèm rất, quá, lắm, hơn, vẫn, còn… — cô chép lại lời bác Hiên và lời mẹ Sơn ở cuối truyện ngay dưới đây. Giữ tính từ trung tâm, thay từ phụ.

5.Tìm cụm tính từ trong những câu sau. Xác định tính từ trung tâm và những ý nghĩa mà tính từ đó được bổ sung.

a. Nhưng chân trời trong hơn mọi hôm, những làng ở xa, Sơn thấy rõ như gần.

b. Sơn bấy giờ mới nhớ ra là mẹ cái Hiên rất nghèo, chỉ có nghề đi mò cua bắt ốc thì còn lấy đâu ra tiền mà sắm áo cho con nữa.

(gợi mở) Câu a có hai tính từ chỉ đặc điểm của chân trời và của những làng xa. Câu b: tính từ nói về cảnh nhà mẹ cái Hiên. Mỗi tính từ đi cùng từ nào, từ ấy chỉ mức độ hay thời gian?

6.Các câu sau có vị ngữ là một tính từ. Hãy mở rộng vị ngữ thành cụm tính từ.

a. Trời rét.   b. Toà nhà cao.   c. Cô ấy đẹp.

(gợi mở) Thêm từ chỉ mức độ (rất, quá, lắm, hơi…), thời gian hoặc tiếp diễn (đã, đang, vẫn, còn…), hoặc phạm vi (cao nhất ở đâu…).

6. Văn bản 3. Con chào mào (Mai Văn Phấn)

Sau chặng này, em kể lại được những điều nhân vật "tôi" làm và nghĩ theo đúng thứ tự, và giải thích được vì sao "tôi" không cần giữ con chim nữa.

SGK trang 75 – 76.

6.1. Khởi động (gợi mở)

6.2. Đọc văn bản

Từ khó (mặt sau là chú thích của SGK):

Con chào mào — Mai Văn Phấn

Con chào mào đốm trắng mũ đỏ
Hót trên cây cao chót vót
triu… uýt… huýt… tu hìu…

Tôi vội vẽ chiếc lồng trong ý nghĩ
Sợ chim bay đi

Vừa vẽ xong nó cất cánh
Tôi ôm khung nắng, khung gió
Nhành cây xanh hối hả đuổi theo

Trong vô tăm tích tôi nghĩ
Lát nữa chào mào sẽ mổ những con sâu
Trái cây chín đỏ
Từng giọt nước
Thanh sạch của tôi

triu… uýt… huýt… tu hìu…

Chẳng cần chim lại bay về
Tiếng hót ấy giờ tôi nghe rất rõ.

(Mai Văn Phấn, Bầu trời không mái che, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2010, tr. 26)

6.3. Sau khi đọc — trả lời câu hỏi (SGK)

Theo chú thích SGK: Mai Văn Phấn sinh năm 1955 tại Ninh Bình. Ông sáng tác thơ và viết tiểu luận phê bình. Thơ Mai Văn Phấn rất phong phú về đề tài; có những cách tân về nội dung và nghệ thuật; một số bài được dịch ra nhiều thứ tiếng.

1.Em có thể hình dung, tưởng tượng những hình ảnh gì khi đọc ba dòng thơ đầu?

(gợi mở) Con chim có màu gì? Ở đâu? Dòng thứ ba không có chữ nào có nghĩa — vậy nó cho em nghe thấy gì?

2.Hãy nêu những ý nghĩ, cảm xúc của nhân vật "tôi" khi "vội vẽ chiếc lồng trong ý nghĩ".

(gợi mở) Đọc dòng ngay sau: Sợ chim bay đi. "Tôi" muốn giữ lại điều gì? Chiếc lồng trong ý nghĩ có nhốt được chim thật không?

3.Vì sao lúc đầu, nhân vật "tôi" "sợ chim bay đi" nhưng kết thúc bài thơ lại khẳng định: Chẳng cần chim lại bay về/ Tiếng hót ấy giờ tôi nghe rất rõ?

(gợi mở) Đọc khổ Trong vô tăm tích tôi nghĩ…: khi chim bay đi rồi, "tôi" nghĩ đến những gì chim sẽ được ăn, được uống? Đó là mong muốn giữ chim hay mong chim được sống vui? Tiếng hót bây giờ nằm ở đâu?

4.Dòng thơ nào được lặp lại trong bài thơ? Theo em, việc lặp lại như vậy có tác dụng gì?

(gợi mở) Lần đầu dòng ấy xuất hiện, chim đang ở đâu? Lần sau, chim đã ở đâu? Vậy tiếng hót lần sau vang lên ở đâu? (Em đã gặp biện pháp điệp ngữ ở Bài 2.)

5.Con chim chào mào đã bay đi rồi nhưng nhân vật "tôi" vẫn có thể "nghe rất rõ" tiếng chim hót. Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) miêu tả một hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp được em lưu giữ trong kí ức.

1. Nhắm mắt nhớ lại một hình ảnh thiên nhiên em nhớ mãi: một buổi bình minh, một cơn mưa, một cánh đồng, một con vật…
2. Ghi nhanh theo giác quan: em nhìn thấy gì (màu sắc, hình dáng), nghe thấy gì, ngửi thấy gì, chạm thấy gì.
3. Câu đầu giới thiệu hình ảnh và nơi, lúc em gặp nó; các câu giữa tả; câu cuối nói vì sao em vẫn nhớ nó.
4. Viết một đoạn, 5 – 7 câu.

7. Viết: Viết bài văn kể lại một trải nghiệm của em

Sau chặng này, em biết bài văn kể trải nghiệm ở Bài 3 cần thêm những gì so với Bài 1, tìm được ý và lập được dàn ý cho bài của mình, và tự chỉnh sửa bằng bảng của SGK.

SGK trang 77 – 81.

SGK viết: "Trong cuộc sống, có trải nghiệm đem lại cho em niềm vui, sự tự hào, hạnh phúc; có trải nghiệm để lại trong em nỗi buồn, sự sợ hãi hoặc nuối tiếc,… Nhưng dù thế nào, từ những trải nghiệm đó, em có thể rút ra những bài học để trưởng thành hơn."

Còn đây là hộp yêu cầu của Bài 1 (SGK trang 28):

7.1. Phân tích bài viết tham khảo Trải nghiệm buồn của tôi

Bài tham khảo của SGK (bài làm của học sinh) được chép đủ dưới đây. Em đọc một lượt như đọc một câu chuyện.

SGK ghi bên lề bài tham khảo các ý sau. Với mỗi ý, em tìm một câu (hoặc một đoạn) trong bài làm bằng chứng:

7.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Kể lại một trải nghiệm cá nhân để chia sẻ với người đọc một kinh nghiệm trong cuộc sống và thể hiện bản thân. Người đọc: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến trải nghiệm em chia sẻ.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Lựa chọn đề tài. SGK dặn: tham khảo các ý tưởng ở Bài 1, hoặc liệt kê những sự việc quan trọng đã xảy ra với mình theo trình tự thời gian (bắt đầu vào Tiểu học, chia tay mái trường Tiểu học, gia đình chuyển nhà, khi mới vào trường Trung học cơ sở, làm quen với bạn mới,…). Các ý tưởng của Bài 1 (SGK trang 30), cô chép lại đây:

• Một trải nghiệm vui vẻ, hạnh phúc (một lần kết bạn, chuyến đi có ý nghĩa, bữa tiệc sinh nhật, một thành tích hay chiến thắng, một lần em giúp đỡ người khác hay được người khác giúp đỡ,…).
• Một trải nghiệm buồn, tiếc nuối (chia tay một người bạn, hiểu lầm một người, một lần mắc lỗi,…).
• Một trải nghiệm khiến em thay đổi, tự hoàn thiện mình (một hành trình khám phá, một lần thất bại,…).

(gợi mở) Chủ điểm Bài 3 là Yêu thương và chia sẻ: một lần em được giúp đỡ hoặc em giúp ai đó là đề tài rất hợp. Nhìn lại ba trải nghiệm em ghi ở đầu chặng, chọn chuyện thật sự đã xảy ra với em — chuyện thật thì em mới có chi tiết thật.

b. Tìm ý. SGK gợi ý các cách: tự đặt câu hỏi và trả lời; nhắm mắt hình dung rồi viết nhanh những gì hiện ra; tìm lại kỉ vật (một bức tranh, món quà, dòng nhật kí,…); phỏng vấn những người có liên quan; kể cho các bạn trong nhóm nghe để các bạn hỏi thêm.

c. Lập dàn ý (khung của SGK — em điền ý của mình vào):

• Mở bài: Giới thiệu câu chuyện.
• Thân bài: Kể lại diễn biến của câu chuyện.
  • Giới thiệu thời gian, không gian xảy ra câu chuyện và những nhân vật có liên quan.
  • Kể lại các sự việc trong câu chuyện theo trình tự hợp lí (thời gian, không gian, nguyên nhân – kết quả, mức độ quan trọng của sự việc,…): Sự việc 1, Sự việc 2, Sự việc 3,…
• Kết bài: Nêu cảm xúc của người viết và rút ra ý nghĩa, sự quan trọng của trải nghiệm đối với bản thân.

Bước 2 — Viết bài

SGK dặn: bám sát dàn ý; xem lại những lưu ý khi viết bài ở Bài 1; lưu ý thêm:

• Sử dụng các chi tiết miêu tả thời gian, không gian, nhân vật và diễn biến câu chuyện.
• Rút ra kết luận thuyết phục về ý nghĩa, sự quan trọng của trải nghiệm đối với bản thân.

Lưu ý của Bài 1 (SGK trang 31), cô chép lại đây:

• Nhất quán về ngôi kể: Trong bài văn này, em sẽ dùng người kể chuyện ngôi thứ nhất (xưng "tôi" hoặc "em") để chia sẻ trải nghiệm.
• Sử dụng các yếu tố của truyện như cốt truyện, nhân vật,…

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

SGK gợi ý thêm: nhờ bạn đọc và góp ý bằng các câu hỏi: Phần nào của bài viết bạn thấy còn chưa rõ? Cần bổ sung nội dung gì cho bài viết? Nên lược bỏ câu hay đoạn nào trong bài viết? Bài viết có mắc lỗi chính tả và diễn đạt không?

8. Nói và nghe: Kể về một trải nghiệm của em

Sau chặng này, em chuẩn bị được ghi chú cho bài nói, biết điều chỉnh giọng nói, cử chỉ khi kể, và biết nhận xét bài nói của bạn.

SGK trang 82 – 83.

Mục đích nói: Nói về trải nghiệm cá nhân để chia sẻ với người nghe một kinh nghiệm trong cuộc sống và thể hiện bản thân. Người nghe: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến trải nghiệm em chia sẻ.

8.1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói (theo SGK): đọc lại nhiều lần bài viết của mình, rồi chọn một trong hai cách:

• Đánh dấu những từ ngữ, câu văn quan trọng mà khi trình bày không thể bỏ qua: câu văn giới thiệu trải nghiệm em muốn kể; những từ ngữ giới thiệu thời gian, không gian, nhân vật trong câu chuyện; những câu văn trình bày diễn biến của câu chuyện; những từ ngữ thể hiện cảm xúc của em trước sự việc được kể.
• Ghi ngắn gọn ra giấy một số ý quan trọng không thể bỏ qua khi trình bày bài nói như: thời gian, không gian, nhân vật, sự việc, cảm xúc của bản thân,…

b. Tập luyện. SGK Bài 3 dặn xem lại cách tập ở Bài 1 — cô chép lại đây: "Tập trình bày một mình trước gương." hoặc "Tập trình bày trước nhóm bạn hoặc người thân và lắng nghe các ý kiến nhận xét, góp ý để hoàn thiện bài nói." Bài 3 thêm: hãy liệt kê những điểm mà em hài lòng và chưa hài lòng sau mỗi lần tập luyện để rút kinh nghiệm.

8.2. Trình bày bài nói

Lưu ý của Bài 1 (SGK trang 33), cô chép lại đây:

• Tự tin và thoải mái. Chú ý chào hỏi khi bắt đầu và cảm ơn khi kết thúc bài nói.
• Bám sát mục đích chia sẻ trải nghiệm để thống nhất trong cách dùng từ ngữ xưng hô và tập trung vào diễn biến câu chuyện.
• Điều chỉnh giọng nói, tốc độ nói và sử dụng cử chỉ, điệu bộ phù hợp:

Bài 3 thêm: em có thể sử dụng hiệu quả các ghi chú (viết trên một vài mảnh giấy nhỏ) để không bỏ sót những nội dung quan trọng; sử dụng các phương tiện hỗ trợ (tranh ảnh, đoạn phim ngắn,…) để bài nói thú vị và hấp dẫn hơn.

8.3. Sau khi nói

SGK Bài 3 dặn xem lại cách trao đổi ở Bài 1 (bảng dưới), và có thể trao đổi thêm: sự phù hợp của việc sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ (điệu bộ, cử chỉ, nét mặt,…) với nội dung câu chuyện; hiệu quả của các phương tiện hỗ trợ (tranh ảnh, đoạn phim ngắn,…) trong khi trình bày.

Phiếu nghe bạn kể (gợi ý của cô, dựa trên lời dặn của SGK)

9. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em hệ thống lại hai truyện của Bài 3 trong một bảng và tự phân tích được một truyện em yêu thích.

SGK trang 83.

1.Kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin ngắn gọn về hai văn bản Cô bé bán diêm và Gió lạnh đầu mùa:

(gợi mở) Dòng Thể loại: hai câu cuối của hai hộp 📌 Tác giả, tác phẩm cô chép lại dưới đây — những chữ nào cho biết SGK gọi mỗi truyện là loại truyện gì? Dòng Nhân vật: kể nhân vật chính và vài nhân vật khác. Dòng Người kể chuyện: trong lời kể của mỗi truyện (bỏ qua lời nhân vật), có ai xưng "tôi" không?

2.Chọn một truyện kể em yêu thích và thực hiện các yêu cầu sau:

a. Xác định người kể chuyện.
b. Tóm tắt cốt truyện.
c. Phân tích đặc điểm nổi bật ở một nhân vật mà em yêu thích.

(gợi mở) Câu a: có ai xưng "tôi" trong lời kể không? Câu b: chọn 4 – 6 sự việc chính, kể theo thứ tự trước – sau của truyện. Câu c: dùng bốn phương diện của Tri thức ngữ văn (ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, nội tâm), mỗi đặc điểm dẫn một chi tiết.

10. Thực hành đọc: Lắc-ki thực sự may mắn (Lu-i Xe-pun-ve-da)

Sau chặng này, em tự đọc được một đoạn truyện mới: kể lại các sự việc chính, nhận ra đặc điểm của Gióc-ba và Lắc-ki, và nói được điều Gióc-ba muốn Lắc-ki hiểu.

SGK trang 83 – 86.

Chú thích của SGK về cuốn sách: Chuyện con mèo dạy hải âu bay gồm 11 chương, kể về việc chú mèo mun Gióc-ba nuôi dưỡng Lắc-ki, một con hải âu mồ côi. Mẹ Lắc-ki bị ngộ độc váng dầu nên đã chết ngay sau khi đẻ trứng. Tình cờ chứng kiến cái chết của hải âu mẹ đáng thương, Gióc-ba đã hứa ba điều: sẽ ấp quả trứng, sẽ bảo vệ, nuôi lớn hải âu con và dạy nó bay. Bằng tình yêu thương Lắc-ki và được sự trợ giúp của các bạn mèo, Gióc-ba đã thực hiện được tất cả những lời hứa đó. Chương VI: Lắc-ki thực sự may mắn bắt đầu kể về hành trình Gióc-ba thực hiện lời hứa thứ ba: dạy Lắc-ki bay!

Tác giả Lu-i Xe-pun-ve-da (1949 – 2020) là nhà văn nổi tiếng của Chi-lê (Chile).

Ai là ai? Lật thẻ để làm quen các nhân vật (mặt sau là chú thích của SGK):

Phần 1. Con hải âu muốn làm mèo

Phần 2. Gã đười ươi

Tranh trong SGK trang 85 vẽ: trong tiệm tạp hoá có kệ hàng xanh đựng chai lọ, con đười ươi Mét-thiu lông nâu đỏ ngồi sau chiếc bàn gỗ kê trên những chồng lốp xe, trên bàn có tờ giấy và máy tính; dưới đất, chú hải âu nhỏ lông xám trắng, mỏ đỏ đang ngước nhìn.

Phần 3. Gióc-ba giảng giải

Tranh trong SGK trang 86 vẽ: chú mèo mun to lớn, lông đen bụng xám, đang nhắm mắt âu yếm cúi xuống liếm đầu chú hải âu nhỏ lông trắng, cánh xám, mỏ và chân đỏ đang rúc vào ngực mèo; nền tranh màu xanh ngọc.

Câu hỏi gợi mở theo bốn điểm SGK dặn (câu hỏi của cô — SGK không in câu hỏi cho phần này)

(gợi mở) 🔍 Nhan đề: Điều gì trong nhan đề Chuyện con mèo dạy hải âu bay làm người đọc tò mò? (Mèo có biết bay không? Mèo với chim thường là bạn hay là thù?)

(gợi mở) 📋 Sự kiện chính: Dùng bài T3 để kể lại chương VI bằng lời của em, trong 4 – 5 câu.

(gợi mở) 🐱 Hai nhân vật: Tìm ở Gióc-ba một câu nói và một hành động cho thấy Gióc-ba yêu thương Lắc-ki (dùng bài T4). Ở Lắc-ki: Lắc-ki muốn gì, sợ gì, cảm thấy thế nào khi nghe Mét-thiu nói?

(gợi mở) 💬 Lời giảng giải: Gióc-ba nói bầy mèo đã học được "một điều đáng để tự hào". Đó là điều gì? Vì sao yêu thương người khác mình lại "thực sự rất khó khăn"?