Bài 2. Gõ cửa trái tim

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 2 có những văn bản nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi lớn suốt cả bài.

Bài học mở đầu bằng hai câu ca dao:

Câu hỏi lớn của cả bài (SGK): "Vậy mỗi chúng ta cần làm gì để gia đình thực sự là nơi tràn ngập hạnh phúc, yêu thương?"

Ba câu đố của Bài 2 — em đoán thử trước, rồi lật thẻ xem đáp án nằm ở chặng nào:

Bài có ba văn bản đọc: Chuyện cổ tích về loài người (Xuân Quỳnh), Mây và sóng (Ta-go), Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh), và bài thực hành đọc Những cánh buồm (Hoàng Trung Thông).

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em nói được ba đặc điểm của thơ, và phân biệt được ẩn dụ với so sánh.

2. Văn bản 1. Chuyện cổ tích về loài người (Xuân Quỳnh)

Sau chặng này, em kể được theo thứ tự những gì "sinh ra" trong bài thơ, và chỉ ra được mỗi người thân đã dành cho trẻ con điều gì.

SGK trang 40 – 43.

2.1. Trước khi đọc

1.Nêu tên một truyện kể về nguồn gốc loài người trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam hoặc văn học nước ngoài mà em biết. Trong truyện kể đó, sự ra đời của loài người có điều gì kì lạ?

(gợi mở) Nghĩ về một truyện bà hay mẹ từng kể, hoặc một truyện em đọc trong sách thiếu nhi. Chỉ cần nêu tên truyện và một chi tiết kì lạ.

2.Đọc một bài thơ hoặc đoạn thơ viết về tình cảm gia đình mà em biết.

(gợi mở) Bài hát ru, bài thơ học ở tiểu học, câu ca dao ở đầu Bài 2 đều được.

2.2. Trong khi đọc — dừng lại ở các thẻ chỉ dẫn

SGK đặt 8 thẻ 🔎 bên lề bài thơ. Em sẽ gặp từng thẻ ngay dưới khổ thơ của nó: đọc xong khổ nào thì dừng lại, trả lời thẻ ấy rồi mới đọc tiếp.

Khổ 1

Trời sinh ra trước nhất
Chỉ toàn là trẻ con
Trên trái đất trụi trần
Không dáng cây ngọn cỏ
Mặt trời cũng chưa có
Chỉ toàn là bóng đêm
Không khí chỉ màu đen
Chưa có màu sắc khác

Khổ 2

Khổ này dài 28 dòng, cô chia làm hai lần đọc cho em dễ theo dõi.

Mắt trẻ con sáng lắm
Nhưng chưa thấy gì đâu!
Mặt trời mới nhô cao
Cho trẻ con nhìn rõ
Màu xanh bắt đầu cỏ
Màu xanh bắt đầu cây
Cây cao bằng gang tay
Lá cỏ bằng sợi tóc
Cái hoa bằng cái cúc
Màu đỏ làm ra hoa
Chim bấy giờ sinh ra
Cho trẻ nghe tiếng hót
Tiếng hót trong bằng nước
Tiếng hót cao bằng mây

Khổ 2 — đọc tiếp:

Những làn gió thơ ngây
Truyền âm thanh đi khắp
Muốn trẻ con được tắm
Sông bắt đầu làm sông
Sông cần đến mênh mông
Biển có từ thuở đó
Biển thì sinh ý nghĩ
Biển sinh cá sinh tôm
Biển sinh những cánh buồm
Cho trẻ con đi khắp
Đám mây cho bóng rợp
Trời nắng mây theo che
Khi trẻ con tập đi
Đường có từ ngày đó

Khổ 3

Nhưng còn cần cho trẻ
Tình yêu và lời ru
Cho nên mẹ sinh ra
Để bế bồng chăm sóc
Mẹ mang về tiếng hát
Từ cái bống cái bang
Từ cái hoa rất thơm
Từ cánh cò rất trắng
Từ vị gừng rất đắng
Từ vết lấm chưa khô
Từ đầu nguồn cơn mưa
Từ bãi sông cát vắng…

Tranh trong SGK trang 41 vẽ: người mẹ tóc đen dài, áo hồng, cúi xuống hôn lên trán đứa con nhỏ quấn khăn hồng; xung quanh là lá xanh, hoa hướng dương vàng, phía sau là dòng sông và bầy chim hải âu.

Khổ 4

Biết trẻ con khao khát
Chuyện ngày xưa, ngày sau
Không hiểu là từ đâu
Mà bà về ở đó
Kể cho bao chuyện cổ:
Chuyện con cóc, nàng tiên
Chuyện cô Tấm ở hiền
Thằng Lý Thông ở ác…
Mái tóc bà thì bạc
Con mắt bà thì vui
Bà kể đến suốt đời
Cũng không sao hết chuyện.

Khổ 5

Muốn cho trẻ hiểu biết
Thế là bố sinh ra
Bố bảo cho biết ngoan
Bố dạy cho biết nghĩ
Rộng lắm là mặt bể
Dài là con đường đi
Núi thì xanh và xa
Hình tròn là trái đất…

Tranh trong SGK trang 42 vẽ: người bố áo vàng dắt tay cô con gái đi trên con đường đất uốn lượn giữa bãi cỏ xanh, phía xa là biển và dãy núi.

Khổ 6

Chữ bắt đầu có trước
Rồi có ghế có bàn
Rồi có lớp có trường
Và sinh ra thầy giáo…
Cái bảng bằng cái chiếu
Cục phấn từ đá ra
Thầy viết chữ thật to:
"Chuyện loài người" trước nhất.

(Xuân Quỳnh, Lời ru trên mặt đất, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1978, tr. 49 – 52)

2.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Em hãy nêu những căn cứ để xác định Chuyện cổ tích về loài người là một bài thơ.

1. Mở khối 📌 Một số đặc điểm của thơ. Có ba ý: thể thơ (số tiếng, số dòng), ngôn ngữ, nội dung.
2. Với mỗi ý, tìm một bằng chứng trong bài: số tiếng mỗi dòng (bài V1), bài chia khổ, có vần không (đọc to hai dòng liền nhau ở khổ 2, nghe tiếng cuối của chúng có vần với nhau không — tìm hai cặp), có biện pháp tu từ nào.

2.Trong tưởng tượng của nhà thơ, thế giới đã biến đổi ra sao sau khi trẻ con ra đời?

(gợi mở) So sánh khổ 1 (trái đất lúc trước) với khổ 2 (trái đất lúc sau). Kẻ hai cột "Trước" – "Sau". Dùng lại bài ghép V2: mọi thứ sinh ra để làm gì?

3.Món quà tình cảm nào mà theo nhà thơ, chỉ có mẹ mới đem đến được cho trẻ?

(gợi mở) Đọc hai dòng đầu khổ 3. Chữ Nhưng còn cần cho biết: có mặt trời, cây, chim, biển… rồi mà trẻ vẫn còn thiếu một thứ. Thứ đó là gì?

4.Bà đã kể cho trẻ nghe những câu chuyện gì? Hãy nêu những điều bà muốn gửi gắm trong những câu chuyện đó.

1. Chép tên các chuyện bà kể (khổ 4).
2. Chú ý hai chữ ở hiền và ở ác đặt cạnh nhau. Bà muốn trẻ yêu ai, ghét ai?

5.Theo cách nhìn của nhà thơ, điều bố dành cho trẻ có gì khác so với điều bà và mẹ dành cho trẻ?

(gợi mở) Mẹ cho tình yêu và lời ru, bà cho chuyện cổ. Bố thì sao? Đọc dòng đầu khổ 5: Muốn cho trẻ… điều gì? Bốn dòng cuối khổ 5 là những điều bố dạy về cái gì: tình cảm hay thế giới xung quanh?

6.Trong khổ thơ cuối, em thấy hình ảnh trường lớp và thầy giáo hiện lên như thế nào?

(gợi mở) Cái bảng được so với cái gì? Cục phấn từ đâu ra? Đó là cách nhìn của người lớn hay của trẻ con? Thầy viết chữ gì trước nhất — chữ ấy trùng với chữ nào trong nhan đề?

7.Nhan đề Chuyện cổ tích về loài người gợi cho em suy nghĩ gì?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Em thử trả lời hai ý: vì sao nhà thơ gọi đây là "chuyện cổ tích"? Chuyện này nói về nguồn gốc của ai, và cái gì quý nhất trong chuyện?

8.Câu chuyện về nguồn gốc loài người qua lời thơ của tác giả Xuân Quỳnh có gì khác so với những câu chuyện về nguồn gốc loài người mà em đã biết? Sự khác biệt ấy có ý nghĩa như thế nào?

(gợi mở) Dùng truyện em nêu ở câu 1 Trước khi đọc. Trong truyện ấy, ai được sinh ra trước? Trong bài thơ, ai được sinh ra trước nhất, và mọi thứ khác sinh ra để làm gì?

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) thể hiện cảm xúc của em về một đoạn thơ mà em yêu thích trong bài thơ Chuyện cổ tích về loài người.

1. Chọn một đoạn thơ (một khổ, hoặc vài dòng liền nhau) — đoạn em đã ghi ở nhật kí cảm xúc.
2. Chép đúng đoạn thơ ấy ra nháp, đối chiếu từng chữ với SGK.
3. Tìm hai chi tiết trong đoạn làm em xúc động hoặc thích thú, và hỏi: nhà thơ kể/tả điều gì? Có biện pháp tu từ nào (so sánh, điệp ngữ)?
4. Nói cảm xúc của em — vui, thương, biết ơn… — và vì sao.
5. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, viết liền, 5 – 7 câu, câu đầu nêu tên bài thơ, tác giả và đoạn thơ em chọn.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 43 – 44)

Sau chặng này, em giải thích được nghĩa của từ nhô, tìm được từ đảo trật tự các tiếng mà vẫn cùng nghĩa, và chỉ ra được so sánh, nhân hoá, điệp ngữ trong bài thơ của Xuân Quỳnh.

3.1. Nghĩa của từ ngữ

1.Đọc đoạn thơ sau và thực hiện các yêu cầu:

a. Giải thích nghĩa của từ nhô.

b. Trong đoạn thơ trên, có thể dùng từ lên để thay thế cho từ nhô được không? Hãy chỉ ra sự tinh tế của nhà thơ trong việc sử dụng từ nhô.

(gợi mở) Câu a: SGK không chú thích từ này. Em hình dung một vật từ dưới thấp ló ra dần — một mầm cây, một cái đầu sau bức tường.

2.Trong bài thơ có các từ như trụi trần, bế bồng,… Trong tiếng Việt cũng có những từ như trần trụi, bồng bế,… Tìm thêm ở trong và ngoài văn bản những từ có thể đảo trật tự các thành tố để có từ khác đồng nghĩa.

(gợi mở) Lấy một từ hai tiếng, đổi chỗ hai tiếng rồi đọc to: có thành một từ quen thuộc, nghĩa gần như cũ không? Thử với các từ nói về tình cảm trong nhà, rồi lật lại bài thơ và phần giới thiệu Bài 2 mà tìm.

Tìm xong rồi mới làm bài xếp nhóm dưới đây để kiểm tra cách thử của em.

3.2. Biện pháp tu từ

3.Hãy chỉ ra những dòng thơ có sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong khổ hai của bài thơ. Nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh đó trong việc thể hiện nội dung khổ thơ.

(gợi mở) Dò khổ hai tìm từ so sánh. Rồi hỏi: cây chỉ cao bằng gang tay, hoa chỉ to bằng cái cúc — thế giới ấy lớn hay nhỏ? Vừa vặn với ai?

4.Nhà thơ đã sử dụng biện pháp tu từ gì trong dòng thơ Những làn gió thơ ngây? Nêu tác dụng của biện pháp tu từ ấy.

(gợi mở) Từ thơ ngây thường dùng để tả ai? Có từ so sánh nào trong dòng này không?

5.Hãy ghi lại những dòng thơ sử dụng biện pháp tu từ điệp ngữ và nêu tác dụng của việc sử dụng biện pháp tu từ đó trong đoạn thơ từ Nhưng còn cần cho trẻ đến Từ bãi sông cát vắng.

(gợi mở) Nhìn chữ đầu của mỗi dòng trong đoạn thơ dưới đây. Rồi nhìn chữ thứ tư của vài dòng liền nhau. Đọc to một mạch — nghe có giống nhịp một lời ru không?

4. Văn bản 2. Mây và sóng (Ra-bin-đơ-ra-nát Ta-go)

Sau chặng này, em kể lại được câu chuyện trong bài thơ theo đúng thứ tự, và nói được vì sao em bé không đi theo những người "trên mây", "trong sóng".

SGK trang 44 – 46.

4.1. Trước khi đọc

?Hãy tưởng tượng một lần em được mẹ cho phép đến nhà bạn chơi. Trò chơi đang vui và em rất muốn chơi tiếp thì đến giờ mẹ dặn phải trở về nhà. Khi ấy, em sẽ làm gì?

(gợi mở) Trả lời thật lòng, không cần "ngoan". Em sẽ về ngay, xin thêm năm phút, hay…?

4.2. Trong khi đọc

SGK đặt 2 thẻ 🔎 bên lề bài thơ. Em sẽ gặp từng thẻ ngay dưới đoạn thơ của nó.

Đoạn mây

Mẹ ơi, trên mây có người gọi con:
"Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà.
Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc".
Con hỏi: "Nhưng làm thế nào mình lên đó được?".
Họ đáp: "Hãy đến nơi tận cùng trái đất, đưa tay lên trời, cậu sẽ được nhấc bổng lên tận tầng mây".
"Mẹ mình đang đợi ở nhà" – con bảo – "Làm sao có thể rời mẹ mà đến được?".
Thế là họ mỉm cười bay đi.
Nhưng con biết có trò chơi thú vị hơn, mẹ ạ.
Con là mây và mẹ sẽ là trăng.
Hai bàn tay con ôm lấy mẹ, và mái nhà ta sẽ là bầu trời xanh thẳm.

Đoạn sóng

Trong sóng có người gọi con:
"Bọn tớ ca hát từ sáng sớm cho đến hoàng hôn.
Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà không biết từng đến nơi nao".
Con hỏi: "Nhưng làm thế nào mình ra ngoài đó được?".
Họ nói: "Hãy đến rìa biển cả, nhắm nghiền mắt lại, cậu sẽ được làn sóng nâng đi".
Con bảo: "Buổi chiều mẹ luôn muốn mình ở nhà, làm sao có thể rời mẹ mà đi được?".
Thế là họ mỉm cười, nhảy múa lướt qua.
Nhưng con biết trò chơi khác hay hơn.
Con là sóng và mẹ sẽ là bến bờ kì lạ,
Con lăn, lăn, lăn mãi rồi sẽ cười vang vỡ tan vào lòng mẹ.
Và không ai trên thế gian này biết mẹ con ta ở chốn nào.

(Nguyễn Khắc Phi dịch (có tham khảo bản dịch của Đào Xuân Quý trong Thơ Ta-go, NXB Văn hoá – Thông tin, Hà Nội, 2000, tr. 137 – 138), Ngữ văn 9, tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2011, tr. 86 – 87)

Tranh trong SGK trang 44 vẽ: những đám mây trắng có mắt đang mỉm cười; phía dưới là những con sóng xanh có mắt, ngọn sóng bạc đầu cuộn lên.

4.3. Sau khi đọc

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Đọc bài thơ Mây và sóng, ta như được nghe kể một câu chuyện. Theo em, ai đang kể chuyện với ai và kể về điều gì?

(gợi mở) Nhìn hai chữ đầu bài thơ: em bé đang nói với ai? Em bé xưng là gì? Kể về điều gì: dùng bài M1 em vừa xếp.

2.Qua lời trò chuyện của những người "trên mây" và "trong sóng", em thấy thế giới của họ hiện lên như thế nào?

(gợi mở) Chép lại hai lời của "bọn tớ" ở mỗi đoạn. Họ chơi với gì, chơi đến bao giờ, đi đến đâu?

3.Câu hỏi: "Nhưng làm thế nào mình lên đó được?", "Nhưng làm thế nào mình ra ngoài đó được?" thể hiện tâm trạng gì của em bé?

(gợi mở) Nếu em bé không muốn đi, em bé có hỏi làm thế nào không? Câu hỏi ấy cho thấy em bé đang thấy thế nào?

4.Vì sao em bé từ chối lời mời gọi của những người "trên mây" và "trong sóng"?

(gợi mở) Tìm hai câu em bé trả lời. Cả hai câu đều nhắc đến ai?

5.Em bé đã sáng tạo ra những trò chơi gì? Em cảm nhận được gì về tình cảm mẹ con được thể hiện qua những trò chơi ấy?

(gợi mở) Phần đầu: dùng bài xếp nhóm M2. Phần sau là câu hỏi mở: trong trò chơi, con và mẹ ở gần nhau hay xa nhau? Con làm gì với mẹ?

6.Văn bản Mây và sóng có hình thức khác với văn bản Chuyện cổ tích về loài người (số tiếng trong các dòng không bằng nhau, không vần,…). Vì sao nó vẫn được coi là văn bản thơ?

(gợi mở) Mở lại khối 📌 Một số đặc điểm của thơ. Bỏ qua ý về số tiếng. Còn hai ý kia (ngôn ngữ, nội dung) — bài Mây và sóng có không? Tìm bằng chứng.

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Hãy tưởng tượng em là người đang trò chuyện với mây và sóng. Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về cuộc trò chuyện ấy.

1. Em là ai trong cuộc trò chuyện? Em xưng tôi hoặc em, và mây, sóng gọi em thế nào?
2. Mây, sóng mời em làm gì? Em có thể giữ lời mời trong bài thơ hoặc nghĩ lời mời mới, nhưng phải hợp với mây (bay trên trời) và sóng (ngao du trên biển).
3. Em trả lời thế nào, vì sao? Đây là phần quan trọng nhất — nó cho thấy tình cảm của em.
4. Nếu có lời nói trực tiếp, đặt trong dấu ngoặc kép như bài thơ (xem câu 4, trang 47).
5. Viết thành một đoạn, 5 – 7 câu.

(gợi mở) Cô làm mẫu một câu mở đoạn thôi, phần còn lại em tự viết: Chiều hôm ấy, khi em đang ngồi bên cửa sổ, một đám mây trắng sà xuống thật thấp và gọi tên em.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 47)

Sau chặng này, em nhận biết được ẩn dụ và nói được tác dụng của nó, chỉ ra được điệp ngữ, dấu câu đánh dấu lời nói trực tiếp và nghĩa của đại từ bọn tớ trong Mây và sóng.

5.1. Biện pháp tu từ — ẩn dụ và điệp ngữ

1.Trong bài thơ Mây và sóng, "mây" và "sóng" là những hình ảnh ẩn dụ. Hai hình ảnh ấy có thể gợi cho em liên tưởng tới những đối tượng nào?

(gợi mở) Dùng ba câu hỏi trên. Những người "trên mây", "trong sóng" mời em bé điều gì? Ngoài đời, những gì cũng mời gọi trẻ con như thế?

2.Xác định biện pháp tu từ được sử dụng trong hình ảnh "bình minh vàng", "vầng trăng bạc" và nêu tác dụng của biện pháp tu từ đó.

3.Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ điệp ngữ trong đoạn thơ sau:

(gợi mở) Từ nào được nhắc lại liền nhau? Đọc to dòng ấy — em hình dung con sóng đang làm gì?

5.2. Dấu câu

4.Trong bài thơ Mây và sóng có nhiều đoạn dẫn lời nói trực tiếp của các nhân vật. Hãy cho biết dấu câu nào được dùng để đánh dấu những lời nói trực tiếp đó.

(gợi mở) Nhìn dòng Con hỏi: … ở đoạn mây. Lời em bé hỏi được đặt giữa cặp dấu gì? Dấu nào đứng ngay trước cặp dấu ấy?

5.3. Đại từ

5.Bọn tớ trong những lời nói trực tiếp ở bài Mây và sóng dùng để chỉ những ai?

(gợi mở) Bọn tớ xuất hiện ở câu ngay sau "trên mây có người gọi con" và "Trong sóng có người gọi con". Ai đang nói những câu ấy?

6.Trong tiếng Việt, ngoài bọn tớ còn có một số đại từ nhân xưng khác cũng thuộc ngôi thứ nhất số nhiều như chúng ta, chúng tôi, bọn mình, chúng tớ,… Có thể dùng một từ nào trong số đó để thay cho bọn tớ trong bản dịch không? Vì sao?

(gợi mở) Thử thay từng từ vào câu Bọn tớ chơi với bình minh vàng rồi đọc to. Hỏi hai câu: (1) Chúng ta có tính cả em bé (người nghe) vào không — mà em bé đâu có ở trên mây? (2) Từ nào nghe giống trẻ con rủ nhau đi chơi, từ nào nghe như người lớn nói?

6. Văn bản 3. Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh)

Sau chặng này, em chỉ ra được người kể chuyện, kể lại được những thay đổi trong lòng người anh, và tìm được chi tiết làm bằng chứng cho mỗi thay đổi.

SGK trang 48 – 51.

6.1. Khởi động (gợi mở)

(gợi mở) Em đã bao giờ thấy khó chịu khi anh chị em hay bạn thân được khen nhiều hơn mình chưa? Lúc đó em đã làm gì?

6.2. Đọc văn bản

Theo chú thích SGK: Tạ Duy Anh sinh năm 1959 tại Hà Nội. Truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong sáng, đậm chất thơ và giàu ý nghĩa nhân văn.

Từ khó — lật thẻ trước khi đọc (mặt sau là chú thích của SGK):

Truyện được chép đủ dưới đây, cô chia làm bốn phần. Hết mỗi phần có một chỗ dừng lại nghĩ.

Phần 1. Cô em gái bí mật

Tranh trong SGK trang 48 vẽ: cô bé tóc buộc hai bên, áo cam, ngồi bệt trên nền nhà lát gạch men xanh, trước mặt là tờ giấy vẽ, các lọ màu, bút lông vương vãi; một chú mèo vằn nằm bên cạnh.

Phần 2. Bí mật bị phát hiện

Phần 3. Người anh

Phần 4. Trại thi vẽ và phòng tranh

Tranh trong SGK trang 50 vẽ: trong phòng trưng bày tranh, bố mẹ và hai đứa trẻ đứng trong đám đông; một người đang chỉ tay lên bức tranh đóng khung có đèn rọi, trong tranh là hình một cậu bé.

6.3. Sau khi đọc — trả lời câu hỏi (SGK)

1.Trong truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi, người kể chuyện là ai, xuất hiện ở ngôi thứ mấy?

2.Em thích nhất đặc điểm gì của nhân vật Mèo – Kiều Phương? Vì sao?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Chọn một đặc điểm (hồn nhiên, say mê vẽ, tài năng, tấm lòng với anh…) và dẫn một chi tiết trong truyện làm bằng chứng.

3.Em có nhận xét gì về cảm xúc, thái độ, hành động của nhân vật "tôi" trước khi xem bức chân dung của mình do em gái vẽ?

(gợi mở) Đọc lại phần 3 và đầu phần 4 (đến trước cảnh ở phòng tranh): người anh cảm thấy gì, đối xử với em thế nào, làm việc gì lén lút?

4.Nhân vật "tôi" đã thay đổi ra sao sau khi xem bức chân dung của mình do em gái vẽ? Vì sao có sự thay đổi ấy?

1. Đọc lại cuối phần 4. Gạch dưới các từ gọi tên cảm xúc, theo đúng thứ tự người anh trải qua.
2. Vì sao: em gái vẽ anh thế nào? Còn anh đã đối xử với em thế nào?

5.Từ các văn bản Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, Bức tranh của em gái tôi, em nhận thấy điều quan trọng nhất có thể gắn kết các thành viên trong gia đình là gì?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Mỗi văn bản chọn một chi tiết cho thấy người trong nhà yêu thương nhau. Ba chi tiết ấy giống nhau ở điểm gì?

7. Viết: Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ có yếu tố tự sự và miêu tả

Sau chặng này, em biết một đoạn văn cảm xúc về bài thơ cần có những gì, lập được dàn ý cho đoạn văn của mình và tự soát bằng bảng kiểm.

SGK trang 52 – 54.

7.1. Phân tích bài viết tham khảo Cảm xúc khi đọc bài thơ Mây và sóng của Ta-go

Bài tham khảo của SGK (trang 52 – 53) được chép đủ trong khung W1 ngay dưới. Đây là một đoạn văn — chỉ lùi đầu dòng một lần. Em đọc một lượt trước, rồi mới làm W1.

Bên lề bài, SGK ghi năm việc bài viết đã làm. Em tìm bằng chứng cho từng việc trong đoạn văn trên:

7.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Chia sẻ cảm xúc về một bài thơ có yếu tố tự sự và miêu tả. Người đọc: Thầy cô, bạn bè và những ai quan tâm, mong muốn tìm hiểu, cảm nhận cái hay, cái đẹp của bài thơ.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Lựa chọn bài thơ. Bài thơ phải có yếu tố kể chuyện và có chi tiết miêu tả. SGK gợi ý: Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng. Nếu em đã viết đoạn Viết kết nối với đọc ở Văn bản 1, em có thể phát triển tiếp từ đó.

b. Tìm ý — trả lời vào vở các câu hỏi của SGK:

c. Lập dàn ý (khung của SGK — em điền ý của mình vào):

• Mở đoạn: Giới thiệu tác giả và bài thơ; nêu khái quát ấn tượng, cảm xúc về bài thơ.
• Thân đoạn:
  • Nêu ấn tượng, cảm xúc của em về câu chuyện được kể và các chi tiết miêu tả có trong bài thơ.
  • Làm rõ nghệ thuật kể chuyện và miêu tả của tác giả.
  • Đánh giá tác dụng của việc kể lại câu chuyện kết hợp với các chi tiết miêu tả trong bài thơ.
• Kết đoạn: Nêu khái quát điều em tâm đắc về bài thơ (trong đó có nói tới đặc điểm nghệ thuật riêng của bài thơ đã được phân tích ở trên).

Bước 2 — Viết bài

Lưu ý của SGK:

• Bám sát dàn ý để viết đoạn.
• Thể hiện được cảm xúc chân thành của em về nội dung và hình thức trữ tình độc đáo của bài thơ.
• Trình bày đúng hình thức của đoạn văn: viết lùi đầu dòng từ đầu tiên của đoạn văn và chữ cái đầu của từ đó phải viết hoa; kết thúc đoạn văn bằng một dấu chấm câu. Các câu trong đoạn cần tập trung vào chủ đề chung, giữa các câu có sự liên kết. Đoạn văn khoảng 7 – 10 câu.

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

8. Nói và nghe: Trình bày ý kiến về một vấn đề trong đời sống gia đình

Sau chặng này, em chọn được một vấn đề gia đình để nói, sắp được ý chính và biết tránh những lỗi hay gặp khi trình bày.

SGK trang 55 – 56.

Mục đích nói: Chia sẻ ý kiến của em về một vấn đề trong đời sống gia đình. Người nghe: Thầy cô, bạn bè, người thân và những ai quan tâm đến vấn đề em nói.

8.1. Trước khi nói

a. Chuẩn bị nội dung nói (theo SGK)

Dựa vào chính trải nghiệm của em để chọn một đề tài phù hợp. SGK gợi ý: quan hệ giữa các thành viên trong gia đình; việc chăm sóc, lắng nghe, thấu hiểu của cha mẹ đối với con cái; thái độ cư xử của con cái đối với cha mẹ; những việc cần làm để gia đình trở thành một tổ ấm yêu thương; sự tôn trọng sở thích và mong muốn của từng người,…

(gợi mở) Chọn vấn đề nhà em thật sự có, dù nhỏ: anh chị em tranh nhau cái điều khiển ti vi, bố mẹ bận không có thời gian nói chuyện, em muốn được chọn môn năng khiếu mình thích… Vấn đề càng gần, em nói càng thật.

Để phiếu thêm đầy đủ, SGK còn dặn:

• Có thể đọc lại các văn bản đã học trong bài để có thêm ý tưởng: hình ảnh em bé và sự chăm sóc của người thân trong Chuyện cổ tích về loài người, tình cảm gắn bó của con đối với mẹ trong Mây và sóng, tình yêu thương của anh chị em trong Bức tranh của em gái tôi,…
• Tìm thêm thông tin từ sách báo, phương tiện nghe nhìn; chuẩn bị tranh ảnh, bài hát về gia đình (nếu có).
• Ghi ra giấy những ý chính và sắp xếp theo trật tự phù hợp. SGK gợi ý: nêu vấn đề và các biểu hiện cụ thể của vấn đề; nêu tác động của vấn đề đối với các thành viên trong gia đình; trình bày mong muốn của em và cách em đã làm để giải quyết vấn đề;…

b. Tập luyện: tập một mình hoặc trình bày trước bạn bè, người thân và nhờ họ góp ý. Chọn cách nói tự nhiên, gần gũi, gần với kiểu tâm tình, chia sẻ, giãi bày.

8.2. Trình bày bài nói (theo SGK)

Em đoán trước câu trả lời, rồi lật thẻ xem SGK dặn gì:

Trong khi nói, tập trung vào vấn đề đã chọn; liên hệ trải nghiệm của bản thân để bài nói thêm sinh động; có thể dùng tranh ảnh, bài hát.

8.3. Sau khi nói

Phiếu nghe bạn trình bày (gợi ý của cô, dựa trên các lưu ý của SGK)

9. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em hệ thống lại được các bài thơ của Bài 2 trong một bảng và chọn được cách thể hiện lại một bài thơ theo ý thích.

SGK trang 56.

1.Hãy kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin về đặc điểm của các bài thơ đã học trong bài Gõ cửa trái tim:

• (gợi mở) Bài thơ nào em đã học trong bài? Chuyện cổ tích về loài người, Mây và sóng, và bài thực hành đọc Những cánh buồm (em có thể điền sau khi học xong chặng 10).
• Cột Biện pháp tu từ: dùng kết quả hai tiết Thực hành tiếng Việt (so sánh, nhân hoá, điệp ngữ, ẩn dụ) — ghi cả một ví dụ cho mỗi biện pháp.
• Cột Yếu tố tự sự, miêu tả: bài thơ kể chuyện gì? tả cái gì?
• Ví dụ cách điền một ô (để em hiểu cách làm, không phải để chép): ô Biện pháp tu từ của Chuyện cổ tích về loài người: so sánh — "Cây cao bằng gang tay".

2.Hãy diễn tả nội dung một bài thơ đã được học trong bài Gõ cửa trái tim bằng một hình thức nghệ thuật mà em thích (tranh, truyện tranh, nhạc, kịch bản hoạt cảnh,…).

(gợi mở) Chọn hình thức em làm được trong một buổi. Vẽ tranh: chọn một khổ thơ và vẽ đúng những chi tiết khổ ấy có. Truyện tranh Mây và sóng: mỗi ô tranh một sự việc, theo đúng thứ tự bài thơ kể.

10. Thực hành đọc: Những cánh buồm (Hoàng Trung Thông)

Sau chặng này, em tự đọc được một bài thơ mới: kể lại cuộc trò chuyện của hai cha con, và chỉ ra được ẩn dụ, điệp ngữ trong bài.

SGK trang 57 – 58.

Theo chú thích SGK: Hoàng Trung Thông (1925 – 1993) quê ở Nghệ An, là một trong những nhà thơ tiêu biểu của nền thơ cách mạng Việt Nam.

Hai cha con bước đi trên cát
Ánh mặt trời rực rỡ biển xanh.
Bóng cha dài lênh khênh
Bóng con tròn chắc nịch.

Sau trận mưa đêm rả rích
Cát càng mịn, biển càng trong.
Cha dắt con đi dưới ánh mai hồng,
Nghe con bước lòng vui phơi phới.
Con bỗng lắc tay cha khẽ hỏi:
Cha ơi!
Sao xa kia chỉ thấy nước thấy trời
Không thấy nhà, không thấy cây, không thấy người ở đó?

Cha mỉm cười xoa đầu con nhỏ:
Theo cánh buồm đi mãi đến nơi xa
Sẽ có cây có cửa có nhà,
Vẫn là đất nước của ta,
Nhưng nơi đó cha chưa hề đi đến.

Cha lại dắt con đi trên cát mịn
Ánh nắng chảy đầy vai,
Cha trầm ngâm nhìn mãi cuối chân trời.
Con lại trỏ cánh buồm xa nói khẽ:
Cha mượn cho con buồm trắng nhé,
Để con đi…

Lời của con hay tiếng sóng thầm thì
Hay tiếng của lòng cha từ một thời xa thẳm?
Lần đầu tiên trước biển khơi vô tận
Cha gặp lại mình trong tiếng ước mơ con.

(Hoàng Trung Thông, Những cánh buồm, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1976, tr. 321 – 322). Tranh trong SGK trang 58 vẽ: trên bãi cát, người cha dắt tay cậu con trai; cậu bé ngẩng mặt, giơ tay chỉ về phía biển, nơi có ba chiếc thuyền buồm xanh, đỏ, vàng đang ra khơi.

Câu hỏi gợi mở theo ba điểm trên (câu hỏi của cô — SGK không in câu hỏi cho phần này)

(gợi mở) 👣 Bóng cha và bóng con được tả bằng những từ nào? Hai cha con đi dạo trong khung cảnh thế nào (thời gian, thời tiết, bãi cát, mặt biển)?

(gợi mở) 💬 Con hỏi cha điều gì? Cha trả lời thế nào? Rồi con xin cha điều gì?

(gợi mở) 🔍 Tìm một dòng thơ có điệp ngữ. Rồi ôn lại ẩn dụ bằng ví dụ quen: dòng nào trong bài SGK đã chọn làm ví dụ ở hộp 📌 Nhận biết ẩn dụ (trang 47)?

(gợi mở) 🌊 Khổ cuối: vì sao cha "gặp lại mình trong tiếng ước mơ con"?