Bài 1. Tôi và các bạn

0. Giới thiệu bài học và yêu cầu cần đạt

Sau chặng này, em biết Bài 1 có những văn bản nào, em cần học được gì, và em mang theo một câu hỏi suốt cả bài.

Ba câu hỏi nhỏ trước khi lên đường — mỗi câu gắn với một văn bản em sắp đọc. Em nghĩ một chút rồi trả lời trong đầu:

Phần giới thiệu của SGK viết: "Tình bạn là một món quà kì diệu của cuộc sống. Tình bạn sưởi ấm tâm hồn con người và khiến cho thế giới quanh ta trở nên phong phú, đẹp đẽ."

SGK còn đặt ba câu hỏi cho cả bài: Điều gì khiến chúng ta trở thành bạn của nhau? Tình bạn sẽ thay đổi cuộc sống của chúng ta ra sao? Cần đối xử như thế nào với bạn để bản thân mình hạnh phúc và cũng mang đến niềm vui cho bạn?

Bài có ba văn bản đọc: Bài học đường đời đầu tiên (Tô Hoài), Nếu cậu muốn có một người bạn… (Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri), Bắt nạt (Nguyễn Thế Hoàng Linh), và bài thực hành đọc Những người bạn (Nguyễn Nhật Ánh).

1. Tri thức ngữ văn

Sau chặng này, em nhận ra được truyện đồng thoại, cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, lời người kể chuyện và lời nhân vật, và phân biệt được từ đơn, từ ghép, từ láy.

Đoạn văn dưới đây là của cô.

Tự kiểm tra trí nhớ trước khi sang chặng sau: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

2. Văn bản 1. Bài học đường đời đầu tiên (Tô Hoài)

Sau chặng này, em chỉ ra được người kể chuyện và ngôi kể, tìm được chi tiết về hình dáng, hành động, lời nói, ý nghĩ, cảm xúc của Dế Mèn, và kể lại được các sự việc chính theo đúng trình tự.

Trích Dế Mèn phiêu lưu kí — SGK trang 12 – 19.

2.1. Trước khi đọc

1.Có thể em đã từng đọc một truyện kể hay xem một bộ phim nói về một niềm vui hay nỗi buồn mà nhân vật đã trải qua. Khi đọc (xem), em đã có suy nghĩ gì?

(gợi mở) Chỉ cần tên truyện (phim), tên nhân vật và một điều em nghĩ khi đọc (xem).

2.Chia sẻ với các bạn vài điều em thấy hài lòng hoặc chưa hài lòng khi nghĩ về bản thân.

(gợi mở) Em thử viết ra hai cột: "Điều em hài lòng về mình" – "Điều em chưa hài lòng về mình", mỗi cột 2 ý. Đọc xong truyện, em sẽ so với cách một nhân vật tự nhìn mình.

2.2. Trong khi đọc — dừng lại ở các thẻ chỉ dẫn

SGK đặt 6 thẻ 🔎 bên lề đoạn trích. Em sẽ gặp từng thẻ ngay dưới đoạn của nó. SGK đánh số ba phần; cô chia phần cuối làm hai cho dễ đọc, thành bốn phần.

Theo chú thích của SGK: nhan đề được đặt dựa theo lời kể trong đoạn trích. Dế Mèn phiêu lưu kí gồm mười chương. Bốn chương đầu kể về lai lịch và những bài học, những biến cố bất ngờ trên đường đời của Dế Mèn. Sáu chương sau kể về các cuộc phiêu lưu kì thú của Dế Mèn với người bạn thân Dế Trũi. Văn bản Bài học đường đời đầu tiên được trích từ chương 1 với tiêu đề: Tôi sống độc lập từ thuở bé – Một sự ngỗ nghịch đáng ân hận suốt đời.

Phần 1. Tôi chóng lớn lắm

Phần này có 11 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ (mặt sau là chú thích của SGK).

Tranh trong SGK trang 13 vẽ: Dế Mèn — chàng dế thanh niên thân nâu bóng, càng to, hai râu dài uốn cong — đứng dựa vào một tảng đá bên bờ nước, dưới tán lá xanh, một chân đưa lên vuốt râu.

Phần 2. Câu chuyện ân hận

Phần này có 12 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ.

Phần 3. Một buổi chiều

Phần này có 8 từ khó. Em cứ đọc trước; gặp từ lạ thì mở ra, lật thẻ.

Phần 4. Tai hoạ

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 17 vẽ: chị Cốc lông đen, cổ dài, mỏ nhọn màu hồng nhạt, đang cúi rạp đầu chĩa mỏ về phía cửa hang bên bờ nước; trong cửa hang là gương mặt Dế Choắt đang hoảng sợ.

2.3. Sau khi đọc

SGK trang 19 in ảnh chân dung nhà văn: Tô Hoài đội mũ phớt màu xám, mặc áo khoác sáng màu, đang mỉm cười.

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Câu chuyện được kể bằng lời của nhân vật nào? Kể theo ngôi thứ mấy?

(gợi mở) Tìm từ người kể dùng để tự gọi mình trong câu đầu tiên của văn bản. Rồi đối chiếu với hộp 📌 Người kể chuyện: người kể có trực tiếp xuất hiện trong truyện không?

2.Đọc phần một đoạn trích, nêu một số chi tiết miêu tả Dế Mèn khiến em liên tưởng tới đặc điểm của con người. Lối miêu tả này thường được sử dụng ở loại truyện nào?

(gợi mở) Đọc lại Phần 1. Tìm những việc, những cảm xúc mà một con dế thật không có, chỉ con người mới có. Rồi nhớ lại hộp 📌 Truyện và truyện đồng thoại: nhân vật vừa mang gì, vừa mang gì?

3.Em thích hoặc không thích điều gì trong cách Dế Mèn tự miêu tả và đánh giá về bản thân ở phần một? Vì sao?

(gợi mở) Câu hỏi mở. Chọn một điều em thích và một điều em không thích, mỗi điều dẫn một câu trong Phần 1. Đọc thật kĩ những câu có chữ tưởng.

4.Dế Mèn đã nói gì khi sang thăm nhà Dế Choắt và khi Dế Choắt nhờ giúp đỡ? Những lời nói đó thể hiện thái độ gì của Dế Mèn?

1. Chép lại hai lời nói của Dế Mèn (lần sang thăm; lần Dế Choắt nhờ đào ngách).
2. Để ý Dế Mèn gọi Dế Choắt là gì, tự xưng là gì, và điệu bộ đi kèm lời nói.
3. Từ đó gọi tên thái độ.

5.Chứng kiến cái chết của Dế Choắt, Dế Mèn đã có những cảm xúc, suy nghĩ gì? Những cảm xúc, suy nghĩ đó cho thấy sự thay đổi nào ở Dế Mèn?

(gợi mở) Dùng các từ em đã tìm ở bài A4. Rồi so cách Dế Mèn xưng hô với Dế Choắt lúc đầu và lúc Choắt sắp chết. Có gì khác?

6.Theo em, từ những trải nghiệm đáng nhớ, Dế Mèn đã rút ra được bài học gì?

(gợi mở) Có hai chỗ trong văn bản nói thẳng ra bài học — một ở đầu Phần 2, một là lời khuyên của Dế Choắt. Tìm hai chỗ đó rồi nói lại bằng lời của em.

7.Nêu hình dung của em về nhân vật Dế Choắt. Nếu gặp một người bạn có đặc điểm giống như Dế Choắt, em sẽ đối xử với bạn như thế nào?

1. Hình dung ngoại hình — đọc đoạn tả Dế Choắt ở Phần 2.
2. Hình dung tính nết — chú ý chi tiết người kể đặt trong ngoặc đơn, và cách Dế Choắt nói năng.
3. Phần thứ hai là câu hỏi mở: nói một việc cụ thể em sẽ làm, không chỉ nói "em sẽ giúp bạn".

2.4. Viết kết nối với đọc

✎Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) kể lại một sự việc trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên bằng lời của một nhân vật do em tự chọn.

1. Chọn nhân vật kể: Dế Choắt, chị Cốc, hay một nhân vật chỉ được nhắc tới (chị Cào Cào, anh Gọng Vó)…
2. Chọn một sự việc (chỉ một): Dế Mèn sang chơi nhà Dế Choắt; Dế Mèn trêu chị Cốc; Dế Choắt bị chị Cốc mổ…
3. Đổi ngôi kể: nhân vật em chọn xưng "tôi". Nếu em chọn chị Cốc, câu "Chị Cốc thoạt nghe tiếng hát từ trong đất văng vẳng lên…" phải kể lại theo cái nhìn của chị Cốc.
4. Giữ đúng sự việc trong truyện — không thêm những việc truyện không kể (chị Cốc không biết người hát là Dế Mèn, vì trong truyện chị "không trông thấy tôi").
5. Viết thành một đoạn: lùi đầu dòng một lần, viết liền, 5 – 7 câu.

3. Thực hành tiếng Việt (trang 20): Từ đơn và từ phức

Sau chặng này, em phân biệt được từ đơn, từ ghép, từ láy, tìm được từ láy mô phỏng âm thanh, hiểu nghĩa một số từ ngữ, thành ngữ trong truyện, và tìm được câu văn có dùng so sánh.

3.1. Từ đơn và từ phức

1.Kẻ bảng dưới đây vào vở và điền các từ in đậm trong đoạn văn sau vào ô phù hợp:

(gợi mở) Có 9 từ in đậm. Đếm tiếng trước: từ nào một tiếng? Với các từ hai tiếng, đọc to lên nghe xem cặp nào "vang" giống nhau ở đầu; rồi tách tiếng để xem các tiếng có quan hệ về nghĩa không.

SGK kẻ bảng hai cột lớn: Từ đơn | Từ phức (cột Từ phức chia đôi: Từ ghép, Từ láy). Em điền ngay vào bảng dưới đây:

2.Trong Bài học đường đời đầu tiên có những từ láy mô phỏng âm thanh như: véo von, hừ hừ. Hãy tìm thêm những từ láy khác thuộc loại này ở trong văn bản.

(gợi mở) Tìm ở những chỗ có tiếng động trong truyện: Dế Mèn làm gì thì phát ra tiếng? Có tiếng gì vọng tới tai chị Cốc?

3.Tìm và nêu tác dụng của từ láy trong các câu sau:

– Thỉnh thoảng, muốn thử sự lợi hại của những chiếc vuốt, tôi co cẳng lên, đạp phanh phách vào các ngọn cỏ.

– Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việc.

(gợi mở) Thử bỏ từ láy đi rồi đọc lại hai câu. Câu văn mất đi điều gì? Người đọc còn "nghe" thấy gì không?

3.2. Nghĩa của từ ngữ

4.Từ ngữ trong Bài học đường đời đầu tiên được dùng rất sáng tạo. Một số từ ngữ được dùng theo nghĩa khác với nghĩa thông thường, chẳng hạn nghèo trong nghèo sức, mưa dầm sùi sụt trong điệu hát mưa dầm sùi sụt. Hãy giải thích nghĩa thông thường của nghèo, mưa dầm sùi sụt và nghĩa trong văn bản của những từ ngữ này.

1. Ngoài đời, người ta nói "nhà nghèo" là nói thiếu cái gì?
2. Đọc lại câu của Dế Choắt có chữ nghèo sức — Choắt thiếu cái gì?
3. Với mưa dầm sùi sụt, nghĩ xem cơn mưa ấy kéo dài hay chóng tạnh, vui hay buồn — rồi xem Dế Mèn đang gọi cái gì của Dế Choắt là "điệu hát mưa dầm sùi sụt".

5.Đặt câu với mỗi thành ngữ sau: ăn xổi ở thì, tắt lửa tối đèn, hôi như cú mèo.

(gợi mở) Dùng nghĩa em vừa ghép ở bài B3. Hôi như cú mèo không có chú thích — em đoán nghĩa qua câu Dế Mèn nói: "Chú mày hôi như cú mèo thế này, ta nào chịu được." Chú ý: đây là cách nói chê bai, nặng lời, không nên dùng để nói về bạn bè.

3.3. Biện pháp tu từ

6.Trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên có những hình ảnh so sánh thú vị, sinh động. Hãy tìm một số câu văn có sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong văn bản này và chỉ ra tác dụng của biện pháp tu từ đó.

1. Dò văn bản tìm từ so sánh.
2. Với mỗi câu, kẻ ba cột: cái gì được so sánh – từ so sánh – so sánh với cái gì.
3. Hỏi: nhờ hình ảnh so sánh, em hình dung ra điều gì rõ hơn?

4. Văn bản 2. Nếu cậu muốn có một người bạn… (trích Hoàng tử bé, Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri)

Sau chặng này, em theo dõi được cuộc trò chuyện giữa hoàng tử bé và cáo, nói được cảm hoá nghĩa là gì qua lời cáo, và giải thích được vì sao cáo là một nhân vật của truyện đồng thoại.

SGK trang 21 – 25.

4.1. Trước khi đọc

1.Hãy ghi lại một số từ miêu tả cảm xúc của em khi nghĩ về một người bạn thân. Điều gì khiến các em trở thành đôi bạn thân?

2.Em và người bạn thân ấy đã làm quen với nhau như thế nào?

(gợi mở) Với câu 2, em nhớ lại: hai bạn thân nhau ngay hôm đầu, hay phải qua một thời gian? Giữ câu trả lời này — lát nữa em sẽ so với cách con cáo muốn làm bạn với hoàng tử bé.

4.2. Trong khi đọc — dừng lại ở các thẻ chỉ dẫn

SGK đặt 6 thẻ 🔎 bên lề văn bản. Văn bản gần như toàn là lời nhân vật; cô chia làm bốn phần. Chỗ có dấu […] là SGK lược bớt.

Phần 1. Dưới cây táo

Từ khó trong phần này (mặt sau là chú thích của SGK):

Phần 2. Cánh đồng lúa mì

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 23 vẽ: trên cánh đồng cỏ vàng, con cáo lông nâu đỏ, đuôi xù trắng đang chồm tới; bên phải, hoàng tử bé tóc vàng, áo xanh lục, khăn quàng cam bay trong gió, đang ngồi quỳ dưới gốc cây táo có quả đỏ.

Phần 3. Cảm hoá

Phần 4. Bí mật của cáo

Từ khó trong phần này:

Tranh trong SGK trang 24 vẽ: hoàng tử bé tóc vàng, khăn quàng cam, lội giữa cánh đồng lúa mì vàng; phía sau là con cáo nâu đỏ với chiếc đuôi xù đang nhìn theo.

4.3. Sau khi đọc

SGK trang 25 in chân dung nhà văn đội mũ phi công có kính bảo hộ.

Theo chú thích của SGK: Hoàng tử bé gồm 27 chương, kể về câu chuyện diễn ra ở sa mạc Xa-ha-ra (Sahara) "hoang vu không một bóng người". Người kể chuyện là nhân vật "tôi" – một phi công bị rơi máy bay trên sa mạc nên đã có cơ hội được gặp và kết bạn với nhân vật chính của truyện kể này – một hoàng tử từ hành tinh khác tới. Đoạn trích Nếu cậu muốn có một người bạn… (chương XXI) kể về cuộc gặp gỡ bất ngờ giữa hoàng tử bé và một con cáo trên Trái Đất.

Trả lời câu hỏi (SGK) — đi từng bước

1.Hoàng tử bé đến từ đâu và gặp cáo trong hoàn cảnh nào?

(gợi mở) Tìm chỗ cáo hỏi hoàng tử bé về nơi cậu ở (đầu Phần 2). Phần hoàn cảnh: đọc lại chú thích của SGK về hoàn cảnh ngay dưới đây, và lời hoàng tử bé khi vừa gặp cáo.

2.Từ cảm hoá xuất hiện bao nhiêu lần trong đoạn trích? Qua những lời giải thích của cáo, em hiểu cảm hoá nghĩa là gì?

1. Đếm theo số dấu em đã đánh (chỉ đếm trong lời văn của đoạn trích, không đếm các thẻ 🔎).
2. Gom các câu cáo giải thích: cảm hoá nghĩa là gì; điều gì xảy ra "nếu bạn cảm hoá mình"; muốn cảm hoá thì cần gì; sau khi cảm hoá thì phải thế nào.

3.Điều gì ở hoàng tử bé khiến cáo thiết tha mong được kết bạn với cậu?

(gợi mở) Đọc lại đoạn cáo kể về cuộc sống của mình ở Phần 2: cáo thấy chán vì điều gì? Hoàng tử bé có gì khác với những gì cáo quen gặp?

4.Nếu được hoàng tử bé "cảm hoá", cuộc sống của cáo sẽ thay đổi như thế nào? Qua đó, em cảm nhận được ý nghĩa gì của tình bạn?

(gợi mở) Dùng bài C1: đặt từng câu "khi chưa được cảm hoá" cạnh câu "khi được cảm hoá". Phần ý nghĩa tình bạn: nói bằng lời của em, một hai câu.

5.Khi chia tay hoàng tử bé, cáo đã có những cảm xúc gì? Những cảm xúc ấy có khiến cáo hối tiếc về việc kết bạn với hoàng tử bé không?

(gợi mở) Tìm câu cáo nói khi "gần đến lúc phải ra đi", và câu cáo đáp lại khi hoàng tử bé bảo "Vậy thì bạn chẳng được gì cả."

6.Hoàng tử bé đã nhắc lại những lời nói nào của cáo "để cho nhớ"? Nêu cảm nhận của em về ý nghĩa của một trong những lời nói đó.

(gợi mở) Dùng các câu em đã ghi ở thẻ 🔎 cuối cùng. Rồi chọn một câu, giải thích bằng một ví dụ trong đời em.

7.Cáo đã chia sẻ với hoàng tử bé nhiều bài học về tình bạn. Em thấy bài học nào gần gũi và có ý nghĩa nhất với chính mình?

(gợi mở) Câu mở. Nêu bài học + dẫn câu của cáo + kể một chuyện nhỏ của em.

8.Theo em, nhân vật cáo có phải là một nhân vật của truyện đồng thoại không? Vì sao?

(gợi mở) Hộp 📌 nói nhân vật truyện đồng thoại "vừa mang những đặc tính vốn có của loài vật hoặc đồ vật vừa mang đặc điểm của con người". Tìm trong văn bản: những gì cáo làm giống một con cáo thật; những gì cáo làm giống con người.

4.4. Viết kết nối với đọc

✎Tưởng tượng và viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) miêu tả cảm xúc của nhân vật cáo sau khi từ biệt hoàng tử bé.

Ba chỗ dựa để em tưởng tượng không bị lạc — lật thẻ, mặt sau là câu trong văn bản:

Chọn: kể bằng lời cáo (xưng "mình" / "tôi") hay bằng lời người kể giấu mình? Chọn một và giữ nhất quán. Cảm xúc có thể thay đổi trong đoạn: buồn lúc đầu → dịu lại khi nhìn đồng lúa mì.

5. Thực hành tiếng Việt (trang 26): Nghĩa của từ ngữ, biện pháp tu từ

Sau chặng này, em giải thích được nghĩa một số từ có yếu tố hoá, dùng đúng các từ đơn điệu, kiên nhẫn, cốt lõi, chỉ ra được ba bộ phận của một phép so sánh, và biết dùng từ ghép, từ láy khi viết đoạn văn.

5.1. Nghĩa của từ ngữ

1.Hoá trong cảm hoá là yếu tố thường đi sau một yếu tố khác, có nghĩa là "trở thành, làm cho trở thành hay làm cho có tính chất mà trước đó chưa có". Hãy tìm một số từ có yếu tố hoá được dùng theo cách như vậy và giải thích nghĩa của những từ đó.

(gợi mở) Mẹo: tìm từ có dạng "…hoá" mà bỏ hoá đi, phần còn lại là một tính chất. Khi giải thích, dùng khuôn: "… hoá: làm cho trở nên …". Cẩn thận với những từ hoá đứng trước — đó không phải cách dùng đề bài hỏi.

2.Hãy đặt một câu với mỗi từ sau: đơn điệu, kiên nhẫn, cốt lõi.

(gợi mở) Xem lại cách các từ này được dùng trong văn bản: "Cuộc sống của mình thật đơn điệu", "Cần phải rất kiên nhẫn", "Điều cốt lõi vô hình trong mắt trần" (chú thích: cốt lõi: cái chính và quan trọng nhất).

5.2. Biện pháp tu từ

Nhớ lại trước khi làm câu 3: em nói to câu trả lời, rồi mới lật thẻ.

3.Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong đoạn văn sau:

(gợi mở) Tìm từ so sánh. Cái gì được ví với tiếng nhạc? Tiếng nhạc thường khiến người nghe cảm thấy thế nào? Đặt cạnh câu về "Những bước chân khác" — hai câu khác nhau ra sao?

4*.Trong văn bản Nếu cậu muốn có một người bạn…, nhiều lời thoại của nhân vật được lặp lại, chẳng hạn: "Cảm hoá" nghĩa là gì?, cảm hoá mình đi,… Hãy tìm thêm những lời thoại được lặp lại trong văn bản này và cho biết tác dụng của chúng.

(gợi mở) Tìm ở đoạn chia tay (từ "Khi gần đến lúc phải ra đi" đến hết): có câu nào nhân vật nói hai lần liền? Có cụm từ nào xuất hiện ở nhiều lời thoại khác nhau?

5.3. Từ ghép và từ láy

5.Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) trình bày cảm nhận của em về nhân vật hoàng tử bé hoặc nhân vật cáo, trong đoạn văn có sử dụng ít nhất 2 từ ghép và 2 từ láy.

1. Chọn nhân vật. Viết ra hai đặc điểm em cảm nhận được, mỗi đặc điểm kèm một chi tiết trong văn bản.
2. Câu đầu nêu cảm nhận chung; các câu giữa nêu đặc điểm + chi tiết; câu cuối nói nhân vật để lại cho em điều gì.
3. Viết xong, gạch một gạch dưới từ ghép, gạch hai gạch dưới từ láy. Đếm: đủ 2 + 2 chưa? Kiểm tra lại từng từ bằng cách làm ba bước: đếm tiếng, tách tiếng, hỏi quan hệ về nghĩa hay về âm.
4. Kiểm tra: một đoạn, 5 – 7 câu.

6. Văn bản 3. Bắt nạt (Nguyễn Thế Hoàng Linh)

Sau chặng này, em nói được thái độ của nhân vật "tớ" với bạn bắt nạt và bạn bị bắt nạt, đếm được cụm từ được lặp lại, và chỉ ra được chỗ hài hước của bài thơ.

SGK trang 27.

6.1. Khởi động (gợi mở)

6.2. Đọc văn bản

Từ khó (mặt sau là chú thích của SGK):

Bài thơ có 8 khổ, mỗi khổ 4 dòng, mỗi dòng 5 tiếng. Em đọc to cả bài, giọng vui, như đang nói chuyện với bạn.

Bắt nạt — Nguyễn Thế Hoàng Linh

Bắt nạt là xấu lắm
Đừng bắt nạt, bạn ơi
Bất cứ ai trên đời
Đều không cần bắt nạt

Tại sao không học hát
Nhảy híp-hóp cho hay?
Thời gian trong một ngày
Đâu để dành bắt nạt

Sao không ăn mù tạt
Đối diện thử thách đi?
Thử kẻ yếu làm gì
Sao không trêu mù tạt?

Những bạn nào nhút nhát
Thì là giống thỏ non
Trông đáng yêu đấy chứ
Sao không yêu, lại còn…?

Đừng bắt nạt người lớn
Đừng bắt nạt trẻ con
Đừng bắt nạt nước khác
Trên khắp trái đất tròn

Đừng bắt nạt mèo, chó
Đừng bắt nạt cái cây
Đừng bắt nạt ai cả
Vì bắt nạt dễ lây

Bạn nào bắt nạt bạn
Cứ đưa bài thơ này
Bảo nếu cần bắt nạt
Thì đến gặp tớ ngay

Cứ đến bắt nạt tớ
Bị bắt nạt quen rồi
Vẫn không thích bắt nạt
Vì bắt nạt rất hôi!

(Nguyễn Thế Hoàng Linh, Ra vườn nhặt nắng, NXB Thế giới, Hà Nội, 2017, tr. 24 – 25)

Tranh trong SGK trang 27 vẽ: trên con đường đất ven đồi cỏ xanh có hàng cây, hai bạn học sinh mặc đồng phục trắng, quàng khăn đỏ đứng nhìn xuống; phía dưới, mấy bạn nam vây quanh một bạn nhỏ đang ngồi thụp xuống ôm đầu, cặp sách rơi trên cỏ; một bạn nữ đeo cặp vàng giơ tay ngăn lại.

Theo chú thích SGK: Nguyễn Thế Hoàng Linh sinh năm 1982 tại Hà Nội. Thơ Nguyễn Thế Hoàng Linh viết cho trẻ em rất hồn nhiên, ngộ nghĩnh, trong trẻo, tươi vui.

6.3. Sau khi đọc — trả lời câu hỏi (SGK)

1.Nhân vật "tớ" trong bài thơ thể hiện thái độ như thế nào với các bạn bắt nạt và các bạn bị bắt nạt?

(gợi mở) Kẻ hai cột: "với bạn bắt nạt" – "với bạn bị bắt nạt". Mỗi cột ghi ít nhất một dòng thơ làm bằng chứng. Chú ý lời gọi "bạn ơi" ở khổ 1 và hai khổ cuối.

2.Cụm từ đừng bắt nạt xuất hiện bao nhiêu lần trong bài thơ? Theo em, việc lặp lại cụm từ này có tác dụng gì?

(gợi mở) Đếm cả dòng ở khổ 1 lẫn các dòng ở khổ 5, 6. Để nói tác dụng: đọc to một mạch khổ 5 và 6, nghe xem lời khuyên mạnh lên hay yếu đi? Những đối tượng được nhắc đến rộng dần ra thế nào?

3*.Bài thơ nói chuyện bắt nạt mà vẫn ẩn chứa ý vị hài hước. Hãy chỉ ra một số biểu hiện của ý vị hài hước đó.

(gợi mở) Tìm những chỗ khiến em bật cười: lời khuyên "lạ", những ai, những gì "lạ" được nhắc là đừng bắt nạt, lí do "lạ" ở cuối khổ 6 và khổ 8.

4.Mỗi chúng ta có thể từng bị bắt nạt, chứng kiến cảnh bắt nạt hoặc từng bắt nạt người khác. Hãy cho biết em đã làm gì khi ở vào một trong các tình huống trên. Bài thơ có thể khiến em thay đổi cách ứng xử trước chuyện bắt nạt như thế nào?

(gợi mở) Câu mở, cần trung thực. Kể một tình huống thật + nói một việc cụ thể em sẽ làm khác đi. Nhớ lại câu hỏi 🛑 ở đầu bài.

7. Viết: Viết bài văn kể lại một trải nghiệm của em

Sau chặng này, em biết bài văn kể lại một trải nghiệm cần những gì, học được cách kể từ bài tham khảo của SGK, tìm được ý và lập được dàn ý cho bài của mình, và tự chỉnh sửa bằng bảng của SGK.

SGK trang 28 – 32.

SGK viết: "Trong văn bản Bài học đường đời đầu tiên, nhân vật Dế Mèn đã kể lại một trải nghiệm đáng nhớ của mình. Trước cái chết của Dế Choắt do trò đùa ngỗ nghịch của mình gây ra, Dế Mèn đã hối hận, biết rút ra bài học đường đời đầu tiên. Còn em, em có sẵn sàng kể về một trải nghiệm của bản thân không?"

7.1. Phân tích bài viết tham khảo Người bạn nhỏ

Bài tham khảo của SGK (bài làm của học sinh) được chép đủ dưới đây. Hai đoạn đầu nằm trong bài W1 — em vừa đọc vừa làm.

SGK ghi bên lề bài tham khảo bốn ý sau. Với mỗi ý, em tìm một câu (hoặc một đoạn) trong bài làm bằng chứng:

7.2. Thực hành viết theo các bước

Mục đích viết: Kể lại một trải nghiệm cá nhân để chia sẻ với người đọc. Người đọc: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến trải nghiệm mà em chia sẻ.

Bước 1 — Trước khi viết

a. Lựa chọn đề tài. Nghĩ về những sự việc quan trọng đã xảy ra với em. Liệt kê ra giấy các sự việc đáng nhớ. SGK gợi ý một vài ý tưởng:

• Một trải nghiệm vui vẻ, hạnh phúc (một lần kết bạn, chuyến đi có ý nghĩa, bữa tiệc sinh nhật, một thành tích hay chiến thắng, một lần em giúp đỡ người khác hay được người khác giúp đỡ,…).
• Một trải nghiệm buồn, tiếc nuối (chia tay một người bạn, hiểu lầm một người, một lần mắc lỗi,…).
• Một trải nghiệm khiến em thay đổi, tự hoàn thiện mình (một hành trình khám phá, một lần thất bại,…).

(gợi mở) Nhìn lại ba trải nghiệm em ghi ở đầu chặng, chọn chuyện em nhớ rõ chi tiết nhất — nhớ được ai nói câu gì, lúc đó em cảm thấy gì. Chuyện không cần "to tát": bài Người bạn nhỏ chỉ kể chuyện một chú mèo.

b. Tìm ý. SGK dặn: trả lời các câu hỏi sau:

• Câu chuyện xảy ra khi nào? Ở đâu?
• Những ai có liên quan đến câu chuyện? Họ đã nói và làm gì?
• Điều gì đã xảy ra?
• Vì sao câu chuyện lại xảy ra như vậy?
• Em có cảm xúc gì khi câu chuyện diễn ra và khi kể lại câu chuyện?

c. Lập dàn ý (khung của SGK — em điền ý của mình vào):

• Mở bài: Giới thiệu câu chuyện.
• Thân bài: Kể lại diễn biến của câu chuyện.
  • Giới thiệu thời gian, không gian xảy ra câu chuyện và những nhân vật có liên quan.
  • Kể lại các sự việc trong câu chuyện. (Gợi ý của cô: đánh số sự việc 1, 2, 3… theo thứ tự xảy ra; đánh dấu sự việc quan trọng nhất để kể kĩ nhất.)
• Kết bài: Nêu kết thúc của câu chuyện và cảm xúc của người viết.

Bước 2 — Viết bài

Bám sát dàn ý. Khi viết bài, em cần lưu ý (SGK):

• Nhất quán về ngôi kể: Trong bài văn này, em sẽ dùng người kể chuyện ngôi thứ nhất (xưng "tôi" hoặc "em") để chia sẻ trải nghiệm.
• Sử dụng các yếu tố của truyện như cốt truyện, nhân vật,…

Bước 3 — Chỉnh sửa bài viết (bảng của SGK)

8. Nói và nghe: Kể lại một trải nghiệm của em

Sau chặng này, em chuẩn bị được nội dung nói từ bài viết của mình, biết điều chỉnh giọng nói, cử chỉ khi kể, và biết trao đổi sau khi nói.

SGK trang 32 – 33.

SGK viết: "Nhiều người muốn kể lại những trải nghiệm quan trọng đã khiến họ thay đổi và mong được người khác lắng nghe, chia sẻ. Vậy làm thế nào để trở thành người nói hấp dẫn, người nghe tích cực?"

Mục đích nói: Nói về một trải nghiệm cá nhân để chia sẻ với người nghe. Người nghe: Thầy cô, bạn bè, người thân và những người quan tâm đến trải nghiệm của em.

8.1. Trước khi nói

• a. Chuẩn bị nội dung nói: Em hãy đọc lại nhiều lần bài viết của mình để nắm chắc những nội dung quan trọng không thể bỏ qua khi kể lại câu chuyện.
• b. Tập luyện: Để có bài nói tốt, em cần tập luyện trước khi trình bày trước lớp. Tập luyện nhiều giúp em tự tin hơn. Em có thể lựa chọn hoặc kết hợp một trong hai hình thức tập luyện sau:
  • Tập trình bày một mình trước gương.
  • Tập trình bày trước nhóm bạn hoặc người thân và lắng nghe các ý kiến nhận xét, góp ý để hoàn thiện bài nói.

8.2. Trình bày bài nói

Khi trình bày bài nói, em cần lưu ý (SGK):

• Tự tin và thoải mái. Chú ý chào hỏi khi bắt đầu và cảm ơn khi kết thúc bài nói.
• Bám sát mục đích chia sẻ trải nghiệm để thống nhất trong cách dùng từ ngữ xưng hô và tập trung vào diễn biến câu chuyện.
• Điều chỉnh giọng nói, tốc độ nói và sử dụng cử chỉ, điệu bộ phù hợp:

8.3. Sau khi nói

Trao đổi về bài nói theo một số gợi ý sau:

9. Củng cố, mở rộng

Sau chặng này, em ôn lại các yếu tố của truyện trên chính Bài học đường đời đầu tiên, tự phân tích được một truyện đồng thoại em yêu thích, và kể được một thay đổi tốt của em nhờ tình bạn.

SGK trang 33 – 34.

1.Giới thiệu một truyện đồng thoại mà em yêu thích và thực hiện các yêu cầu sau:

a. Xác định người kể chuyện.
b. Chỉ ra một số đặc điểm giúp em nhận biết được tác phẩm đó là truyện đồng thoại.
c. Chọn một nhân vật yêu thích. Liệt kê một số chi tiết tiêu biểu được tác giả miêu tả để khắc hoạ nhân vật đó. (Hãy kẻ bảng vào vở theo mẫu sau và điền thông tin như gợi ý.)
d. Từ bảng đã hoàn thành, hãy nêu cảm nhận của em về nhân vật.

Sơ đồ trong sách: ô trung tâm ghi Nhân vật, bốn ô xung quanh để trống cho học sinh điền — Ngoại hình, Hành động và suy nghĩ, Lời nói, Mối quan hệ với các nhân vật khác. Em điền ngay vào bảng dưới đây.

(gợi mở) Nếu chưa biết chọn truyện nào, em có thể đọc trọn Dế Mèn phiêu lưu kí (Tô Hoài) hoặc Tôi là Bê-tô (Nguyễn Nhật Ánh — có đoạn trích ở cuối bài này). Câu a: người kể xưng "tôi" hay giấu mình? Câu b: dùng đúng hai ý trong định nghĩa truyện đồng thoại (truyện viết cho ai; nhân vật vừa mang gì, vừa mang gì), tìm ví dụ cụ thể trong truyện em chọn. Câu c: mỗi ô ít nhất một chi tiết chép từ truyện, không ghi nhận xét chung chung. Câu d: cảm nhận phải dựa vào các chi tiết em vừa điền.

2.Trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên, nhờ Dế Choắt, Dế Mèn đã rút ra được bài học cho mình. Trong đoạn trích Nếu cậu muốn có một người bạn…, cáo bày tỏ nếu được kết bạn với hoàng tử bé, cuộc đời cáo sẽ như được chiếu sáng. Hãy kể về một thay đổi tích cực của bản thân mà em có được nhờ tình bạn.

(gợi mở) Trước khi có người bạn đó, em thế nào? Người bạn đã nói/làm gì? Sau đó em thay đổi ra sao? Kể bằng ngôi thứ nhất, có sự việc cụ thể — đây cũng là một dịp luyện lại cách kể trải nghiệm ở phần Viết.

10. Thực hành đọc: Những người bạn (Nguyễn Nhật Ánh)

Sau chặng này, em tự đọc được một đoạn truyện đồng thoại mới: nhận ra người kể chuyện, phân biệt được hai người bạn Lai-ca và Bi-nô, và nói được điều Bê-tô cảm nhận về tình bạn.

Trích Tôi là Bê-tô — SGK trang 34 – 37.

Chú thích của SGK: Tôi là Bê-tô gồm 10 chương, kể về cuộc sống của chú chó Bê-tô cùng hai bạn Bi-nô và Lai-ca. Chủ của Bê-tô và Bi-nô là chị Ni, còn Lai-ca sống ở nhà của bà cố chị Ni. Đoạn trích Những người bạn được trích từ chương 4 và chương 5, kể về tình cảm yêu mến, gắn bó Bê-tô dành cho Lai-ca và Bi-nô.

Nhan đề do người biên soạn đặt. Nguyễn Nhật Ánh sinh năm 1955 tại Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), là nhà văn được độc giả lứa tuổi thiếu niên rất yêu thích.

Phần 1. Lai-ca

Phần 2. Bi-nô

Từ khó trong phần này (mặt sau là chú thích của SGK):

Phần 3. Nghe mưa dưới mái tôn

Phần 4. Nắng sau mưa

Câu hỏi gợi mở theo bốn điểm SGK dặn (câu hỏi của cô — SGK không in câu hỏi cho phần này)

(gợi mở) 🔍 Người kể, nhân vật: Ai kể chuyện? Kể theo ngôi thứ mấy? Chi tiết nào cho biết các nhân vật là loài chó, và chi tiết nào cho thấy chúng suy nghĩ, trò chuyện như người?

(gợi mở) 🐶 Hai người bạn: Dùng bài T3. Lai-ca hấp dẫn Bê-tô ở chỗ nào? Bi-nô hấp dẫn Bê-tô ở chỗ nào? Tìm câu Bê-tô tự so sánh hai người bạn.

(gợi mở) 💬 Cảm nhận của Bê-tô: Dùng bài T1 và bài T2. Bê-tô cảm thấy gì khi nằm nghe mưa bên Bi-nô?

(gợi mở) 💌 Thông điệp: Em rút ra điều gì về tình bạn? Viết một câu.